هونەری ژیان

پێشەكی چاپی ئینگلیسیەكە
گەلێك بابەت هەنە كە هونەری ژیان دەڕەنگێنن و پێكی دێنن كە ئەو پەڕتووكەش ئاماژە بە هێندێك لەوانە دەكا. لە هەڵبژاردنی نووسەردا ئەو هونەرەش زیاد دەكەم كە برییتیە لە هونەری سەرۆ. ئەو هونەرە لەو ڕۆژگارانەی ئیمڕۆدا گەلێك كەمە كە »ویلفێرد پێتێرسۆن« مامۆستای ئەو هونەرەیە. كاریگەری ڕاستەقینەی ئەوم كاتێك هەست پێكرد كە ئەو بابەتە بۆ چاردە ملیۆن بنەماڵە بەچاپ گەیشت كە بەشێوەیەكی ئاسایی )گۆڤاری ئەو حەووتوەیان( پێدەگەیشت.
هەرگیز حەز و هەستێكی وەها گەرم و گوڕ نەبینراوە، بەوجۆرە دوای بە چاپ گەیاندنی، هەزاران داواكاری بۆ زیاتر لە چاپ دانەوەی، نێردرا و ئێستا ئەو بابەتە بە شێوەیەكی دایم بە چاپ دەگا.
هیوادارم هەروەك بۆ من بۆتە سەرچاوەی بیر و هۆشمەندی و خۆڕاگری، بۆ ئێوەش هەر بەو جۆرە بێت و هاوكات لەگەڵ ئەوەشدا لە بیرتان بێ كە »مرۆڤ بەتەنیا ناتوانێت بەنان بژی، بەڵكوو بە وەفا و حووڕمەت و ڕێزلێنان و بە دڵسۆزی و بیركردنەوە و هاوئاهەنگیش.«
ویلیام نیكۆلس
سەرپەرستی چاپی گۆڤاری ئەو حەوتووە

چەند وتەیەك لەبارەی نووسەر
دوكتۆر »ویلفرێد پێتێرسۆن« نووسەری ئەو پەڕتووكە و چەندین پەڕتووكی دیكە لە بیستویەكی ئاگوستی ساڵی 1900 لە میشیگان لەدایك بووە و لە دووی جوونی ساڵی 1995 كۆچی دوایی كردووە. پێتێرسۆن، نووسەرێكی گەلێك بەناوبانگ و خۆشەویستی خەڵكانی ئەمریكا لە سەدەی بیست دا بووە. ئەو خاوەنی دەیان بەرهەمی ترە. نووسراوەكانی بە گەلێك لە زمانەكانی دیكە تەرجوومەكرانەوە. یەكێك لەو زمانە گرنگانە، زمانی چینیە كە گەلێك لە نووسراوەكانی ئەو بەو زمانە وەرگێڕدراونەوە و تەنانەت لە زانكۆكاندا دەگوترێنەوە. پێتێرسۆن، چەند ساڵێكانیش جێگری سەرۆكی وڵاتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا بووە. پێتێرسۆن لەگەڵ »ئایرێن ڕێكتۆر«لە ساڵی 1921 ژیانی هاوبەشی پێك هێنا و بۆ ماوەی پەنجاوهەشت ساڵ هەتا كاتی ماڵ ئاوایی خواستن، لەگەڵی ژیا. ئەو ماوە درێژە ژیانە لەگەڵ هاوژیانەكەیدا، ئەو ڕاستیەمان بۆ دەردەخا كە پێتێرسۆن، چەندە مرۆڤێكی خاوەن ئەرك بووە و تاچ ڕادە كەسێكی وەفادار و خاوەن ئەڤینێكی بەهێز بووە. پێتێرسۆن، ئێستا خۆی لە ناوماندا نەماوە، بەڵام بیروڕا و گیانی هۆشمەندانەی ئەو هەردەم لەگەڵمانە و لە بیر و هۆشی گشت بیرەوەرێك دا دەژی و قەت نامرێ و لە پێش چاوەكان ون نابێ. هەروەك لە سەرەوە ئاماژە كراوە، مرۆڤ بەتەنیا بەنان ناژی، بەڵكوو بە بیركردنەوە و هەست و سۆز و هاوئاهەنگیش. بۆیە پێتێرسۆن هەوڵیداوە كە ئەو وانانە بڵێتەوە و خەڵكان لەو ئەركە گرنگەی كردارناسی ئاگا بكاتەوە و ئەو ڕێچكەیەی دۆزیوەتەوە كە چلۆن بە ناوی دا بچنە سەر و بگەنە سەرچاوە ڕوونەكەی. دەبا بۆ ڕێزگرتن لە بیروڕای بەرزی ئەو، خوێنەر و بیركەرەوەیەكی باشی ڕێگاكەی بین.
لە وتەكانی پێتێرسۆن:
»سەركەوتن جەخت لەسەر تەواوی ئەو دەسەڵاتە دەكا كە تۆ یەكی و بۆ گەیشتن بە ئارەزۆكان دەسووتێنرێت. بەڵگەی ئەوە كە پرۆسەی ژیان لە سەر خۆیە، ئەوەیەكە ئێمە دایم چاوەڕێ دەكەین كە مرۆڤێكی دیكە ببێتە قارەمان و قارەمانانەش بژیت. بەڵام ئێمە دایم جوامێرمان تێدان. لە مەودای ژیاندا، ئێمە دایم دەتوانین زیاتر قارەمانانە و سەركەوتوانە بژین و لە قەدوباڵای قارەمان دا گەشە بكەین. كاتێك ژیان هەیە، ئومێدیش هەیە، مانای قوڵی وەرسووڕان و سەر و خوارە. كاتێك كە ئومێد هەیە، ژیانیش هەیە. ئومێد لە پێش دا دێت و ژیانیش بە دوای دا دێت. ئومێد هێز و توانا دەداتە ژیان. ئومێد ژیان دنەدەدا بۆ دەوام هێنان، بۆ پەلوپۆهاویشتن، بۆ گەشەستاند، بۆ گەیشتن و بۆ ڕۆیشتن. ئومێد ڕووناكی دەبینێت كاتێك كە ڕووناكی نیە. ئومێد لە دڵی ملیۆن نائومێد دا، مۆم هەڵدەگیرسێنت. ببم بە بێ ئومێد دەبێ لە كوێ بم ؟ «

ناوەڕۆك
هونەری
ژیان
سەفەر
زاڵبوون بەسەر ترس
بوون بەخۆت
پێكەنین
وریابوونەوە
بیركردنەوە
كەوتن
موخامەرە
فرۆشیاری
خۆشبەختی
هاوڕێیەتی
كەسایەتی باش
ئاسوودەیی
ڕێبەری
بوون
خوێندنەوە
سەركەوتن
شووكرانە
وەدەس هێنان
جوان مانەوە
كار
ژیانی هەتاسەر

پێشەكیەك بۆ چاپی كوردی
لە وەرگێڕانەی ئەو پەڕتووكە بچكۆڵانەیەدا دوو مەبەستی سەرەكی وەبەرچاو گیراوە، یەكەم ئەوە نەبێت كە ئەو شتانە بۆ ئێوە خوێنەری كورد، شتێكی تازە و نەبیسراوبن، بەڵام بۆ ئەوە كە ئەو كۆمەڵە پەند و ئامۆژگاریانەتان بیر بێنەوە و لە ژیانی ڕۆژانەی خۆتان دا كەڵكیان لێوەربگرن. تەنانەت ئەوكاتانەی كە تەواوی ژیان و گووزەرانیشتان بە گرفتاری و نیگەرانی و پەژارە گەمارۆ دراوە، ئەوكاتە وەبەرچاوگرتنی ئەو بابەتانە بەتام و چێژن و هاوڕێ و هاودەمێكی دڵسۆزن.
هەروەكوو لێرەدا ئاماژە كراوە، كەسێك كە لەگەڵ موخامەرەكاندا جوامێرانە دەجووڵێتەوە، لە ڕاستیدا لەگەڵ ژیان هەڵسوكەوت دەكا و دەجووڵێتەوە. مرۆڤ كاتێك لەگەڵ گرفتاریەكانی ژیان ڕووبەڕوو دەبێ، هونەری جوامێری و لێهاتوویی خۆی دەردەخا و وەك مرۆڤێكی مەلەوان كاتێك دەكەوێتە ناو ئاو، هونەری مەلەوانی خۆی دەنوێنێ و خۆی لەچنگ گەمارۆی ئاوەكە ڕزگار دەكا و خۆی دەگەیەنێتە قەراغ و لاپەسیوێك. ژیانیش خۆی یانی خەبات و بەرخۆدان و هەوڵ و تێكۆشان بۆ وەدەس هێنانی ئاوات و ئامانجە گرنگەكان. بە قەولی یەكێك لە هۆشمەندان، ئێمە كاتێك لە سەر ئەو زەویە زیندووین و دێین و دەچین، سروشتەكی، لەگەڵ گرفتاری و ناڕەحەتی و ئازارەكان دا ڕووبەڕوو دەبین.
ئەگەر نەبووینایە و نەهاتباینایە سەر ئەو زەویە، بەدڵنیاییەوە ئەو ئازار و ئەو هەموو بەرپرسایەتیەمان نەدەكەوتنە سەر شان و بۆ وەدەس هێنانی ئامانجە جۆربەجۆرەكان شەو و ڕۆژ ماندوو و شەكەت، ڕامان نەدەكرد.
بەڵام ئێستا كە لێرەین و هاتوونەتە ئێرە یان هێناویانینە ئێرە، ئیتر چارەیەك جیا لە جووڵان و هەرەكەت و ململانی لەگەڵ لایەنە جۆراوجۆرەكانی ژیاندا، نیە. دەبێ تێبكۆشین جووڵان و هەرەكاتەكانمان بخەینە ناو بازنەی كردارناسیەوە. وەك كانت فەیلەسووفی كردارناسی دوو شت دەڵێ»ئاسمانی حەوتەمین یان ئەستێرەناسی و یاسا لەناوی دا.« ئاسمانی حەوتەمین یان ئەستێرەناسی بۆ ئەو بەمانای دونیایەك كە ئیسهاك نیوتن ڕەسمی كردووە وەك جەستەیەكی لە حاڵی جووڵان دا كە هەر ڕووداوێك هۆكارێكی تایبەتی هەیە. هاوكات لەگەڵ ئەوەشدا گشت ئەزموونەكانی تێگەیشتنی ئەركەكانی كردارناسین كە سەرچاوەی بوونی مرۆڤن و بەپێچەوانە، كاڵاكان بۆ مرۆڤ، خاونیەتی ئازادی هەڵبژاردنن لە كردار و ڕەفتارەكانی دا. ئێمە دەتوانین لە خۆمان بپرسین كە »چ دەتوانین بكەین ؟« بەڵام ئەوە بۆ كانت پرسیارێكی گرنگ نەبوو، بەڵكوو ئەوە گرنگ بوو كە چ ڕێگەگەلێكی جۆراوجۆری جێگری كردارناسی هەن كە دەتوانین هەڵیانبژێرین. هەروەك ئەوە كە لەخۆم بپرسم كە چ ڕێگا و شەقامێك بۆ ئیمڕۆ بۆ چوونەوەم بۆ ماڵ هەڵبژێرم.
لە كردارناسی دا بەوتەی كانت، ئەوەیە كە چ دەبێ بكەم و چ دەبێ هەڵبژێرم بەكردەوە. بیرۆكەی فەلسەفەی كانت، دەڵێ، ئەوەیەكە هەوەڵ بدەین كە چلۆن دەتوانین خۆمان بخەینە ناو بازنەی ڕێكوپێكی كردار و ڕەفتارەوە كە بۆ گشت مرۆڤەكان پێویستە و سروشتیە. كانت دڵنیا بوو كە ئێمە بەهاسانی ناتوانین ئەو ڕێكوپێكیە بە موتالا و خوێندنەوە وەدەس بێنین، ئەو جۆر موتالە تەنیا ئێمە هۆشگیری زانیاری لەبارەی بوونی مرۆڤ دا دەكا كە چلۆن خەڵكان ڕەفتار دەكەن، بەڵام ئەو بە ئێمە ناڵێ كە چلۆن دەبێ ڕەفتاربكەین. بۆ كانت ئەوە گرنگ بوو كە داوەری كردارناسی ئەوكاتە بكەین كە ڕاست بێژبین. چلۆن دەزانین كە ئێمە ڕاست بێژین ؟ كانت وەڵام دەداتەوە و دەڵێ زانستی ئێمە لەبارەی ڕێكوپێكی و كردارناسی دا وێكچوونی زانستی ئێمەی لەگەڵ ڕێكوپێكی زانستی لە ڕێگەی گرنگ دایە.
بۆ كانت داوەری كردارناسی كە ئێمە دەبێ ڕاست بێژبین، لە سەر ئەو ڕێكوپێكەیە هەروەك ئەوجۆرە مێشكە چالاكە كە داوەری زانستییە و دەڵێ هەر گۆڕانێك دەبێ هۆكارێكی هەبێ. چلۆن ئێمە دەزانین كە هەموو گۆڕانێك دەبێ هۆكارێكی هەبێ ؟ ئێمە هەر گۆڕانكاریەكمان نەبینیووە. بیروهۆشمان، دەسەڵاتی ژیربێژیمان، ئێمە بە توانا دەكا بۆ بیركردنەوە لە هەرگۆڕانكاریەك، تەنانەت لە درێژایی دیتن یان لە حاڵی تاقیكاری و هەڵسەنگاندنی گۆڕانێك یان چەند گۆڕانێك دا. ئەمە هێمای توانایی ئێمەیە بۆ دیمانەی بیركردنەوە.
ئێمە دەزانین كە دوو لەگەڵ دوو دەبنە چوار گرنگ نیە كە دووی چ شتێك. ئەو زانیاریە بەهاسانی لە چاولێكردنی دوو سێو یان دوو دۆلارەوە نەهاتووە. بەكورتی ئەوە كە دەبێ ڕاست بێژبین، لە چاولێكردنی بەهار و هاوینەوە نەهاتووە. ژیربێژی ئێمە ئەوەی هێنایە ناو مەبەستمانەوە یان ڕووداوگەلی تاقیكاریەكانمان كە ڕێگەی دڵنیایی بیركردنەوەی لەبارەی ئەودا پێداین. لەوێوە ئێمە لە ڕێگەی دووربینی زانست و لێوردبوونەوە، سەیری ئەومان كرد. زانیاری ئێمە بە تاقیكاری دەستی پێكرد بەڵام بەشێوەیەكی بێ سنوور.
هەر دووك زانست و فەلسەفەی كردارناسی ئێمە بۆ تێگەیشتنی هەرشتێكی پشتەوەی تایبەتی فاكات و ڕووداوگەلە لە هەركاتێك دا. كەوابوو با هەر خوێندنەوەی پەڕتووك و بابەتەكان بەس نەبێ بۆ خۆ گۆڕین و شۆڕش وەڕێخستن و خۆبارهێنان. با كردارناسی و زانست بەیەكەوە بكەینە هەناسەی ژیان و لە ناو ئەو بازنەیەدا بخوولێینەوە هەر وەك زەوی كە بەدەوری هاوسەنگی خۆر دا ساڵێ جارێك دەسوورێ بەبێ هیچ ڕاوەستان وهەڵە ولادانێك.
خاڵی دووهەمی ئەو مەبەستە، كوردی كردنی ئەو بابەتەیە. گەلێك لە هاوزمانان بەهۆی نەبوونی دەرتان و هەل و پێداویستیەكانی بارهێنان و پەروەردە، لە فێربوونی زمانی زیاتر و جیاواز بێ بەش بوونە. یان بەهۆی لە ژێر سەركوت و گوشار ڕاگرتنی نووسەر و ئەدیبانی كوردی، لە گەلێك بابەتی گرنگی ئەدەبی بێ بەش بووینە و زۆر جار لە سەرچاوە بێگانەكان و زمانەكانی جیا لە كوردی كەڵكمان وەرگرتووە. تەنانەت زۆر جاران نووسەرانی كورد بە زمانی جیا لە كوردیان نووسیووە وەك عەڕەبی، فارسی، تووركی و تەنانەت ئینگلیسی و ڕووسی و هیدیكە. كە دیارە هێشتاش هەروا بەردەوامن. بۆ نموونە یاشاركەماڵ یەكێك لە نووسەرانی گەورەی ڕۆمان، لە باكووری كوردستان، گەلێك لە نووسراوەكانی بەزمانی تووركین. ئەگەر وەرگێڕان هەوڵی وەرگێڕانەوەی ڕۆمانەكانی ئەویان نەدابایە، هەرگیز ئێمەی خوێنەری كورد، بەهرەمان لێوەرنەدەگرتن. یان ئەگەرهەوڵی وەرگێڕان نەدەبوو، هەرگیز خوێنەری كورد لە ڕۆمان و چیڕۆكە مەزن و بەتام و چێژەكانی عەزیز نەسین، كەڵكیان وەرنەدەگرت.
وەرگێڕان، لە هەموو بوارەكاندا گەلێك گرنگە. چونكە ئێستاكە نزیك بە پێنج هەزار زمانی زیندوو هەنە، بەهیچ جۆرێك مرۆڤێك پەیدا نابێت، كە بتوانێت بە هەموو ئەو زمانانە بدوێ و ئاگاداری ژیانی ئەو كۆمەڵە خەڵكانە بێت. بەڵام بە وەرگێڕانەوە، دەكرێ ئاگاداری ئەندیشە و ژیانی ئەوان بین. چونكە زمان بریتییە لە بیركردنەوە و ئەندیشە و ژیان و هۆشەكیەتی هەر كۆمەڵێك.
ئێستا كۆمەڵە وەرگێڕێكی بەتوانای گەنج لە باشوری كوردستان، دەستیان داوەتە كاری وەرگێڕی و بە سەدان پەڕتووكی جۆراوجۆری مێژوویی، فەلسەفی، دەروونناسی، كولتوری،هونەری، زانستی و سیاسیان كردونەتە كوردی. هەر بۆیە وەرگێڕانەوەی ئەو زمانانە بۆ سەر زمانی كوردی ئەگەر كورتیش بن، هێشتاش بۆ خوێنەری كورد جێگای بەرژەوەندیەكی زۆرن. كە بەداخەوە هێندێك لەو نووسەر و وەرگێڕانە، كەوتوونەتە بەر پەلاماری مەزەبیەكانی باشووری كوردستان و دام و دەزگای حكوومەتی هەرێمی كوردستان! هێندێكان، بەرەو ئوروپا و شوێنەكانی دیكە ڕایانكرد و هێندیكیشیان بەداخەوە بەدزی و بەشێوازی نامەردانە و ڕەزیلانە مۆمی ژیانیان كوژێندرایەوە.
ئەو پەڕتووكە هەر لەوكاتەدا كوردی كراوە، زمانی ئینگلیسیەكەش نووسراوەتەوە بۆ ئەوە كەسانێك كە حەزیان لەو زمانەیە و تێیدا شارەزان، لەئەویش كەڵك وەربگرن. دیارە ئامۆژگاریەكان زۆر كورت و كەمن. بەداخەوە كۆمەڵ بەجۆرێك تووشی قەیران هاتووە كە نەك ئەو كورتە نووسراوەیە، بەڵكوو بە ملیۆن بابەت و نووسراوەی لەو بابەتەش توانای دەركێشان و ڕزگاری ئەو كۆمەڵەیان نیە.
كۆمەڵ بەشێوەیەكی سەرسووڕهێنەر، تەواوی ئەركە كردارناسیەكانی خۆی لەبیركردوون و بەرە و هێڵێكی لێڵ ڕێگەی گرتووە. ئیمڕۆ دەسەڵاتی نیزامی و ئابووریەكی سنووردار ، یاسایەكی پوختە نەكراو و ژێرچەپۆكە و داماو و بێگیان و هەژاریەكی سەرسووڕهێنەر، بناغە و شێرازەی كۆمەڵی مرۆڤایەتی لە خۆی گرتووە.
بۆیە دەبێ هیواداربین بۆ شۆڕشێكی كردارناسی و خۆناسین كە بتوانێ ڕێگە چارەیەكی گرنگ بۆ خۆ ڕزگاركردن لەو قەیرانە مەترسیدارە بۆ كۆمەڵ بدۆزێتەوە و دەشتێكی ساف و كاكی بەكاكیان بۆ چێ بكا كە بتوانن لە سافی و ڕووناكی كەش و هەوای ئەو دەشتایە، خاڵی گەیشتن بەچارەنووس ببینن و چیتر نەبنە كۆیلە و قوربانی سەروەت و سامان و دیكۆڕات و ئارایشات و ژیانێكی گەوجانە و بێ بەش لە ئەركە گرنگەكانی مرۆڤایەتی كە بریتیەلە زانست و كردارناسی.
ماركس دەڵێ»هەتا ئیمڕۆ فەلسەفەیەكمان هەبوو كە كاری شیكردنەوەی دونیا بووە، بەڵام لەمەو دوا فەلسەفەیەكمان دەوێت كە دونیا بگۆڕێ.« مانای ئەو وشە بەرزە ئەوەیەكە بۆ هەر ئیش وكارێك كە دەیكەین، پێویستە بیرێكی فەلسەفیانەمان هەبێت و بۆ ئەنجامدانی ئیش و كارەكان وەكوو مەڕەكە مل دانەخین و ژیرانە بڕوانین و بەلێزانی و هەڵسەنگاندنەوە، هەنگاو هەڵبگرین و كاتێك دەجوڵێین دەبێ بتوانین هەموو دەروبەری خۆمان ببینین و لەگەڵ ئەوەشدا تێڕوانین و هەنگاوەكانمان دەبێ كاریگەریان لێ بكەوێتەوە و لە هەر جووڵان و هەنگاوێكدا، گۆڕانكارێك بخوڵقێندرێ. ئێمە مرۆڤین نەك ئاژەڵ ومێگەڵ. دیاری بكا. چونكە هەر ئەو گۆڕانكاریانەش مرۆڤیان گەیاندۆتە، ئەو ئاستەی ئیمڕۆ.
بەڵام گوڕانكاریەكانی ئەمجارە، دەبێت، بەرژەوەندی زۆرینەی كۆمەڵ لەخۆیان بگرن. گوڕانكاریەك كە لەخزمەت ئایین و سەرمایەدار دا بێت، گۆڕانكاری نیە. گۆڕانكاری ئەوەیە كە ئایین لە ژیانی مرۆڤ بسڕێتەوە و هێز وتوانای سەرمایە بخاتە ژێر دەسەڵات و نرخی مرۆڤ و سەرمایە بكاتە كۆیلەی مرۆڤ و ، مرۆڤ لە بەندیخانەی سەرمایە ڕزگار بكا.
بەوتەی كانت »ئێمە وەك بوونەوەرێك بەناوی مرۆڤ، بۆ هاتووین و بۆ دەژین و بۆ دەچین ؟« لە وەڵامی ئەوە بۆ هاتووین و بۆ دەچین، ڕاستی زۆر گرنگ نیە. بەڵام لە وەڵامی ئەوە داكە بۆ دەژین، ئەو ڕاستیەمان بۆ دەردەخا كە وەك مرۆڤ، بوونەوەرێكی چالاك و خاوەن بیر و ژیربێژی، خۆمان بناسین و دوای خۆناسین درێژە بەچالاكیەكانی مانەوە و ژیان بدەین. ئەوكاتە وەڵامی ئەو پرسیارەمان داوەتەوە كە توانیومانە كردارناسی بەتەواوی مانای وشە وەبەرچاوبگرین و بیكەینە ڕێبازی سەرەكی مانەوەمان لە ئامێزی گەرم و گووڕی ئەو جیهانەدا. بەكورتی ئەوەكە چلۆن مرۆڤێكی كردارناس بین، ئەوەیەكە خۆمان بناسین كە مرۆڤێكین لە سەرەوەی گشت بوونەوەرەكانی دیكە و شتە ماددیەكان و دەسەڵات و نرخی ئێمە لە سەرەوەی ئەوانەوەیە.
كۆیلە بوون و چەمان بۆئەو شتە ماددیانە و نرخاندنی ئەوان زیاتر لە كەسایەتی مرۆڤ، نیشانەی بێ بەشی لە كردارناسین و ڕێگای ژیان تاریك دەكەن و ئەوانەی بەوجۆرە بیردەكەنەوە، ڕەوڕەوەی ژیانی مرۆڤایەتی بە تەلاندا جاڵە دەكەنەوە و ئیتر جیهان و جوانیەكانی لە پشت خۆیانەوە بەجێ دێڵن و چێژێك لە ژیان ناكەن. كەوابوو با تەواو ژیانی خۆمان بۆ لێكۆڵینەوەی فەلسەفە و بنەماكانی كردارناسی تەرخان بكەین و لە مردن نەسڵەمێینەوە و تەسلیمی دەسەڵاتە داپڵۆس و سەپێنراوەكان نەبین و بۆ ژیانێكی ڕاستەقینە تێبكۆشین و چۆك بۆ مەزەب دانەدەین و بە بیری ژیان و جیهانێكی داهاتوو كە هەرگیز نایەت، ژیان و جیهانی جوان و ڕازاوەی ئێستامان لە دەس نەدەین و ژیرانە چێژی خۆمانی لێوەربگرین. چونكە كەسانی مەزەبی بۆیە ئەو ڕێگەیە دەبڕن كە گوایە جیهانێكی جوانتر لەو جیهانە هەیە و ژیانێكی خۆشتر لەو ژیانە پڕوپاگەندە دەكا. بەتەوەیەكی فەلسەفی»ژیانی ئیمڕۆ دەس پێبكە نەك سەبێی كە هەرگیز نایەت.«
دیارە شتێكی سروشتی و ڕوونە كە حكوومەت و دەسەڵاتە سەپێنراوەكانی مەزەب، كەسانێكی ئەوتۆ كە بەدوای پێوشوێنی ڕاستی و هەقیقەتەوەن، خۆشیان ناوێن و هەردەم هەوڵی گرتن و لەناو چوونیان دەدەن.
بۆ نموونە دەوڵەتی ئەوكاتی ئاتێنیش، یانی دەوڵەتێك كە دروست دوای زەمانی »پێریكلیس« دەسەڵاتدارەتی دەكرد، كرداری سۆكرات »فەیلەسووفی« مەزنی یۆنانی بەلاوە پەسن نەبوو و خۆشی لێ نەدەهات. بەوبۆنەوە دادگایی و موحاكەمەی بۆ ڕێك خستراو ئەویان بە مەرگ و بڕینی هەناسە مەحكووم كرد. پێیان گووت ئەگەر وتو وێژ و باسەكانی خۆی لەگەڵ خەڵكدا ببڕێ و كردارناسی و ڕەفتاری خۆی بگۆڕێ و، واز لە بیروڕای خۆی بێنێ، ئازادی دەكەن. بەڵام سۆكرات ئەو پێشنیارەی قەبووڵ نەكرد و بۆیانی گەڕاندەوە و خواردنەوەی پیاڵە ژەهرێك كە بوو بەهۆی مردن و هەناسەبڕانی، بەچاكتر زانی لەوەكە واز لەو ئەركە بێنێ كە بەرامبەر بەخەڵكەكەی لە سەرشانی بوو.
سۆكرات لە كاتی خواردنەوەی پیاڵە ژەهرەكە دا ڕووی لە ئاتێنیەكان كرد كە تاوانباران و داوەرانی ئەو بوون و وتی:
»ئەی ئاتێنیەكان! ئەگەر پێشنیار دەكەن كە لە بەرامبەر لێكۆڵینەوەی ڕاستەقینەدا وازبێنم و خۆم ببوێرم، ئازادم دەكەن، سوپاستان دەكەم. بەڵام پێش ئەوەكە گوێ بدەمە قسەكانی ئێوە، لە یەزدانێك پەیڕەوی دەكەم و لە سەر ئەو باوەڕەم كەمنی كردۆتە فەرمانبەر و بەڕێوەبەری ئەو ئەركە. هەتا كاتێك كە هەناسەم دێت و هێزم تێدایە، هەرگیز لە پیشە و شووغڵی فەلسەفە واز ناهێنم و دەس ناكێشمەوە. من دیسانیش بە هەر كەسێك بگەم و بیبینم، دوای دەكەوم و پێی دەڵێم ئایا شەرم ناكەی كە دڵی خۆت بەسامان و پلەی بێڕەنگ و بێ مانا و ڕواڵەتیەوە سەرقاڵ و خۆشكردووە و گرنگی بە زانست و هەقیقەت بێژی نادەی و ناتەوێت گیانی خۆت باشتر بكەی ؟ من نازانم مردن چیە، ڕەنگبێ شتێكی باش بێ كە من باكم لێی نیە. بەڵام دەزانم كە هەڵاتن لە بەرامبەر ئەركێك كە كەس بەرپرسیاریەتی، شتێكی گەلێك خراپ و ناحەزە و من شتێك كە وێدەچێت چاك بێت، بەدڵنیاییەوە دەیخەمە سەرەوە.
Evidently governments do not like people who are always trying to find out things; they do not like the search of truth. The Athenian Government-this was just after the time to Pericles-did not like the methods of Socrates, and they held a trial and condemned him to death. They told him that if he promised to give up his discussions with people and changed his ways they would let him off. But he refused to do so and preferred the cup of poison, which brought him death, to giving up what he considered is duty. On the point of death almost he addressed his accusers and judges, the Athenians, and said:
“ If you propose to acquit me on condition that I abandon my search for truth, I will say: I thank you, O Athenians, but I will obey God, who as I believe set me this task, rather than you, and so long as I have breath and strength I will never cease from my occupation with philosophy. I will continue the practice of accosting whomever I meet and saying to him, “Are you not ashamed of setting your heart on wealth and honors while you have no care for wisdom and truth and making your soul better? I know not what death is-it may be a good thing, and I am not afraid of it. But I do know what it is a bad thing to desert one’s post and I prefer what may be good to what I know to be bad.” In life Socrates served the cause of truth and knowledge well, but better still he severed it in his death.
سۆكرات لە ژیانی خۆیدا خزمەتێكی مەزنی بە هەقیقەت و ڕاست بێژی و هۆشمەندی كرد. بەڵام بە مردنی جوامێرانەی خۆی، خزمەتێكی گەلێك مەزنتری بەرامبەر بەو ئەنجامدا. لەو ڕۆژانەدا ئەغڵەب دەخوێنینەوە و دەبیسین كە مشتومڕێكی زۆر لەبارەی بابەتی جیاوازدا وەك سۆسیالیزم و كاپیتالیزم و لەبارەی گەلێك بابەتی دیكەدا بەڕێوەدەچێ. هەر ئێستا ڕەنج و بێدادی گەلێك و لەڕادەبەدەر لەو دونیایەدا هەیە و گەلێك لەخەڵك لەو بارودۆخە بێزارن و تێدەكۆشن ئەو هەلومەرجە بەژان و پشت شكێنە بگۆڕن. بەڵام هەروەكوو لەسەرەوە ئاماژە كرا، بەداخەوە بەهۆی نەبوونی یەكیەتیەكی سالم وپتەو، ئەو گۆڕانكاریە گەلێك چەتوون بووە.
چونكە بۆ هەر گۆڕانكاریەك، یەكیەتی و هاودەنگی پێویستە. كە ئیمڕۆ نەبوونی ئەو یەكیەتیە كۆسپی سەرڕێگەی ئەو خەباتەیە و كۆمەڵ بەگرفت و تەنگ وچەڵەمەكانی بێجێ كە بۆی خوڵقێندراون، سەرقاڵە. مرۆڤایەتی دەبێت جارێكی دیكە خەبەری بێتەوە و لە بازنەیەكی یەكگرتوودا خۆی بدۆزێتەوە و ئەو یەكیەتیە پێك بێنێت كە دەتوانێ پێك هێنەری خەباتێكی كردارناسی بێت و خۆی بگەیەنێتە ئاستی نرخاندنی مرۆڤانەی خۆی.
دیارە دەبێت هیواداربین كە ئەو ڕۆژە دێت و هەر لە ناو ئەو خەڵكانە كە ئیمڕۆ بێدەنگن و خەریكی بەڕێوە بردنی ژیانی ڕۆژانەیانن، جوامێر و گیان بەختكەر هەڵدەكەون و هەروەكوو چلۆن جیهانی نامۆ لە لایەن مرۆڤەوە گۆڕا و بووبە مەڵبەندی ژیان و گووزەران و سەدان گۆشە و قووژبنی دۆزرایەوە و بەهۆی ئامرازە بەرهەم هێنەرەكانی، دونیای وێكخستۆتەوە و كردوویەتیە ڕمبازێنی خۆی، دوور نیە كە لە داهاتووش دا جوامێرەكان، ڕووخساری جیهان بۆ ژیانێكی پڕ مانا و جوان و بەچێژ و دوور لە كێشە كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسیەكان بگۆڕن. دەبا هەریەكەمان بەڕادەی توانا، بۆ خۆپاڵێوراوی لەو هێڵەدا هەوڵبدەین و ژیرانە و جوامێرانە بە شوێن ڕێبازی سۆكرات دا بڕۆین.
»ژاندارك« كچی بنەماڵەیەكی ئاسایی فەڕانسە بوو كە بوو بە جوامێرێكی ڕاستەقینەی وڵاتی فەڕانسە و، وڵاتی فەڕانسەی لە چنگ ئینگلیسیەكان ڕزگار كرد.
هەروەكوو »كارڵ ماركس« گووتویەتی، هەتا دوێنێ فەلسەفەیەكمان دەویست كە خەریكی لێكۆڵینەوە بێت، بەڵام ئیمڕۆ فەلسەفەیەكمان دەوێت، كە جیهان بگۆڕێت. كەوابوو لێرەدا ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت، كە كاتێك خۆمان دەكەینە هاوڕێی ڕاستەقینەی پەڕتووك، یانی لە جێگەی خۆمان ڕادەپەڕین و وەك تیری كەمان هەتا ئامانج نەپێكێت، سەیری چەپ و ڕاستی خۆی ناكات و ڕاست دەچێت. ئێمەش بەخوێندنەوەی فەلسەفە و بابەتەكانی ئیتر بۆ گۆڕانكاریەكان بەجۆری تیرەكە ڕێگە دەپێوین و ناچەمین و ناكەوین و ناوەستین هەتا گەیشتن بە ئاسۆ. بەمەبەستی گۆڕانكاری بنەڕەتی، شۆڕش وەڕێ دەخەین و ئەستێركە بۆگەنیوەكانی ناو كۆمەڵگا بەردەدەین و ئاوی بەخووڕ و پاقژ وەڕێ دەخەین و جاویجاڵجاڵوكە كە لەمێشك و بیری خەڵكان ئاڵاوە، دەسڕینەوە وڕێگای بیركردنەوەیان بۆ هاسانتر و خۆشتر دەكەین.
ئەو پەڕتووكە پێشكێشە بە
گیانی هەردەم زیندووی سۆكرات و پێتێرسۆن و خەباتی زانست و كردارناسی مرۆڤە مەزنەكان و هەمووی ئەو جوامێر و هۆزانانە كە بەدەس مەزەبەكان كوژران بەتاوانی گۆڕانی جیهان و هۆشمەند كردنی كۆمەڵگا.
هەروەها پێشكێشەبە
برای هێژام كە هەم برایەكی دڵسۆز و هەم هاوڕێیەكی ڕاستەقینەی ژیانم بووە و ئەو منی كردە هاوڕێی گرنگ و هەتاسەری پەڕتووك و لە ژیانی هاوڕێیەتی و برایەتی دا، هەرگیز ڕووی خۆی لێگرژ نەكردووم.
هەروەها بە هاوژیانی بەڕێزم كە یاریدەدەری ئەو وەرگێڕانەبوو و لە ساڵی 2006دا ئەو منی لە ڕووداوێكی تەواو نزیك بە مردن، ڕزگاركرد. ئەو ئەڤینەی كە ئێریش فرۆم لێی دەدوێت و ناوی دەنێت ئەڤینێكی هەردەم زیندوو و هەرگیز نەمر، هاوژیانەكەی منیش ئەكتەرێكی ڕاستەقینەی ئەو ئەڤینە بوو.
بەوهیوایە ئەو ئەڤینە ببێتە بنەمای ژیان بۆ هەر كەسێك كە خوازیاری ژیانێكی ڕاستەقینە و خاوەن مانایە.
2010ی زایینی
هەڤاڵ هەژار

===================================================


هونەری پێشكێشی
پێشكێشی پێ زانین و قەدردانی گیانی گیانان بۆ ژیانی ئێمە ئەوەیە كە ئەو پێشكیشیە لەگەڵ كەسانی دیكە دابەش بكەین. هونەری خۆبەخت كردن، گەلێك لە قۆناغەكانی ژیان لەخۆی دەگرێت كە ئەوە ڕێگای چوونە پێش و گەشەستاندنی شێوازی ژیانە. سروشتەكی، ئێمە ئەوەی هەین هەر ئەوەش دەتوانین بكەینە پێشكێشی.
هەروەكو »ماترلێك« ئاماژەی كردووە »تۆ هەر وەك گوڵدانێكی نوقرەیی دەدرەوشێیەوە، پێشكێشیە ماددیەكان هەرگیز وەك پێشكێشیەكانی بیركردنەوە و هۆشمەندی جوان و ڕەنگین و درەوشاوە نین.«
ئیمێرسۆن دەڵێ »ئاڵقە و نوقرە پێشكێشی نین، بەڵام لێبووردن و لێخۆشبوون، پێشكێشین. تەنیا پێشكێشیەكی ڕاستەقینە چارەنووسی خۆتە.«
ئێمە كاتێك خۆمان بەخت دەكەین كە دڵ، ئەڤین، دڵسۆزی، مێهرەبانی، چێژ، تێگەیشتن، هاوئاهەنگی، سەبر و لێبووردنمان دەكەینە پێشكێشی.
ئێمە كاتێك خۆمان بەخت دەكەین كە بیروڕا، مێشك، خەون و خەیاڵات، ئامانج، دیسیپلین و بەرنامەكان، دۆزینەوەكان، گەڵاڵە و پڕۆژەكان، هۆنراوەكانمان دەكەینە پێشكێشی.
ئێمە كاتێك خۆمان بەخت دەكەین، كە گیان، سكاڵا، دیتن، جوانی، هەناسەكێشان، ئاشتی و ڕاستبێژی خۆمان دەكەینە پێشكێشی.
ئێمە كاتێك خۆمان بەخت دەكەین كە كات پێشكێش دەكەین و لە چركەكانی ئەودا خانووبەرەی زیاتر بۆ ژیانی كەسانی دیكە چێ دەكەین.
ئێمە كاتێك خۆمان بەخت دەكەین كە وشەكان، هاندانەكان، هەناسەكان و ڕێنیشانەكان دەكەینە پێشكێشی.
ئێمە پێویستە خۆمان لەگەڵ گەرمای درەوشاوەیی خۆر و بڵێسەی ئاگردا بەخت بكەین.
ئێمە دەبێ باشترین مرۆڤ بكەینە پێشكێشی كۆمەڵ.
ئێمە دەبێ دونیایەك بكەینە پێشكێشی كە تەنانەت لە دەسەڵاتی خاوەن شكۆش لە سەرەوەتر بێت و بتوانێت گشت جووڵان و هەڵسووكەوتەكان لەخۆیدا چێ بكا.
باشترین پێشكێشی مرۆڤ لە دەورانی تەمەنی و كاتەكانی خۆیدا، بناغەدانان و خوڵقاندنی ژیانێكی پڕمانایە.
**** **** ****
هونەری سەفەركردن
بە ڕووناكی سەفەر بكە. تۆ سەفەر بۆ ئەوە ناكەی كە خەڵك بتبینین. سەفەر بە لەسەرەخۆیی بكە. فڕۆكەكان بۆ گەیاندنی مرۆڤەكان بۆ جێگای مەبەستیانن. كات زۆرتر چێبكە بۆ چوونە ناو جوانی و ڕازاوەیی كێوەكان و تاڤگە و قەدپاڵەكان و كوێستانەكان.
بە چاوەڕوانیەوە سەفەر بكە. هەر شوێنێك كە بۆی دەچی، وەك بوغچەیەكی سەرسووڕهێنەرە كە بۆت دەكرێتەوە. بەن و دەزوە لێك ئاڵاوەكان بە چاوەڕوانیەكی زۆری ڕووداوەكانەوە لێك بكەوە.
بە ئومێدەوە سەفەر بكە. بەئومێدەوە سەفەر بكە لەوە باشتر كە بگەیە ئامانج.
بە بیرێكی بچووكانەوە سەفەر بكە. چاوپێكەوتنی خەڵك و جێگاكان بە حووڕمەتەوە بكە و ڕێز بۆ كولتوور و شێوازی ژیانی ئەوان دابنێ.
بە حووڕمەت و كرداری جوانەوە سەفەر بكە. حووڕمەتی هاوسەفەرانی خۆت بگرە و میوانەكانت سەرانسەری ڕێگەی سەختی ڕۆژانەت بۆ هاسان دەكەن.
بە بیرێكی بەرزەوە سەفەر بكە. ڕێز و حووڕمەتی خۆت پێشان بدە. بۆ گەلێك شتگەل كە بەهۆی كەسانی دیكەوە بۆ خۆش كردن و ڕاحەتی سەفەرەكەتیان چێكردوون، ڕێز دابنێ.
بەلێزانیەوە سەفەر بكە. ئەوە گرنگ نیە كە چەندە دەڕۆی، بەڵكوو ئەوە گرنگە كە چ ڕادە قووڵ دەڕۆی هەتا دەگەیە قووڵایی سەرچاوەی ئەزموونی تەڵا.
بەبێ ترس سەفەر بكە. بیری دوور كەوتنەوە و شەرم كردن وەلابنێ. جیهان و خەڵكەكەی پێوەندیان بەتۆوە هەیە هەروەك تۆش پێوەندیت بەجیهانەوە هەیە.
بە ئاسوودەیەوە سەفەر بكە. مێشكی خۆت بۆ وەدەس هێنانی كاتێكی خۆش ئامادە بكە و لێی گەڕێ ئازاد بێ و سەرۆكایەتی خۆی بكا.
بەسەبر و پشوودرێژیەوە سەفەر بكە. زەمانێكی زۆر دەبا هەتا خەڵكانی دیكە تێدەگەی بە تایبەتی كە خەڵكانێكی زۆر بە زمانگەلێكی جۆراوجۆر دەدوێن و گەلێك كولتووری جیا هەن كە پێویستە خوو بگری و خۆت لەگەڵ گشت ئەو بارودۆخ و كولتوورانەدا ڕێكخەی.
**** **** ****
هونەری زاڵبوون بەسەر ترس
ترس ئەسپێكی ڕام نەهاتوو و نامۆیە كە پێویستە هەم بۆ دۆستەكەی و هەم بۆ دوژمنەكەی و بۆ هەر دوولای، بۆ باش و خراپ لەغاوبكرێ. بۆ كاریگەری ژیان، مرۆڤ پێویستە فێربێت كە چلۆن ترس لەغاو بكا. بە سوود وەرگرتن لە سروشت و تێگەیشتنی سیستەمی هۆشیاری، ترس قاوغێكی ڕاستەقینەیە لە بەرامبەر مەترسیدا.
هێز و دەسەڵاتی ترس ڕابگرە، بۆ كاتی فڕین یان شەڕ كاتێك كە دەكەویە ناو مەترسیەوە.
بەكارهێنانی ترس وەك نائەمنی، دەبێتە هۆی تێكشانی گۆزە و شیشە بۆ گەیشتن بە ئامانجی بەرز.
پاسەوانیەتی دژی دەسەڵاتی ترس، دەبێتە وێرانی بۆ ئامادە كردنی لیستی كۆنی تاعوون كە چوو بۆ بەغدا و بوو بەهۆی كوشتنی پێنج هەزار كەس. بەجێگای هەزار، پەنجا هەزار كەس مردن. كاتێكیش لە تاعوونیان پرسی بۆ ئەوەندە مردوون، لە وەڵامدا وتی »من تەنیا پێنج هەزار كەسم كوشتوونە، هەر وەكوو وتم، ئەوانی دیكە لەترسان مردوونە!«
بەهۆی وەڕێخستنی لافاو بۆ سەر قوژبن و گۆشە تاریكەكانی ترس و دڵەخوورپە و هێنانی چرای ڕووناكی ژیری و هۆشمەندی، نەزانی و خەیاڵات و شتە شاراوەكان لادەچن و، هەقیقەت سەردەردێنێت و گشت سەرپۆش و ئەو شتانەی بۆ شاردنەوەی زانست و ڕاستیەكان كەڵكیان لێوەرگیراوە، تووڕ دەدرێن و ڕاستی و دروستی خۆی دەنوێنێت كە ئەو كات مرۆڤ دەتوانی هەست بە ئازادی و سەربەستی خۆی بكا.
پێویستە ئەو هەقیقەتە قەبووڵ بكەین كە پیری و مردن سروشتی و دەستورێكی نەگۆڕ و داسەپاون و، ترس لە ئەوان شتێكی بێهوودەیە و باشترین هەڵسووكەوت لەگەڵ ئەواندا، گۆڤایی و ڕاحەتی مێشك و بەهێند نەگرتنی ئەوان و جوامێرانە ژیان كردنی ڕۆژانەیە.
بە دۆزینەوەی سەرۆ لە وشەكانی »كاردایناڵ نیومەن«، »ترس ژیانێكی تۆ نیە كە دەبێ كۆتایی پێ بێ، بەڵكوو دەكرێ ئەو هەرگیز نێیەتە ناو ژیانت و سەر هەڵنەدا.«
بەهۆی دەوڵەمەند كردنی ڕووداوەكان، كاریگەری لەسەر مەترسی دادەنێی و لەو ڕێگەوە دەزانی كە ژیان دەخەیە ناو قاوغەوە و لەو ڕێگەوە پشتیوانەیەك بۆ ژیان چێ دەكەی. هەروەك »شەكسپیر Shakespear« دەڵێ »ترسەنۆكەكان چەندین جار پێش مردن، دەمرن. بەڵام جوامێرەكان جیا لە جارێك، هەرگیز چێژ لە مردن ناكەن.«
لە بەرامبەر ڕووداوی زەق بوونەوەی لایەنەكانی ترس هەڵوێست بگرە و بە وتەی ئەمیرسۆن »ئەو شتانەی مەترسیان تێدایە بەڕێوەیان بەرە و، سڵەمینەوەیان لێمەكە و ترس لە مردن شتێكی حەتمی و مسۆگەرە.«
بۆ هاتنە ناو هاوسەنگی و لەگەڵ گیانی بەرزی یاسای جیهانی و فێربوونی ئەو، دەسەڵاتی پڕشكۆ گیانی ترسمان پێ نادا، بەڵام لە جێدا، دەسەڵات و خۆشەویستی و دەنگی هۆشیاری و هۆشمەندیمان پێدەدا.
بەهۆی دۆزینەوەیەك كە دەكرێ بناغەی گشت یاساكان بێ، ئەوەیە كە خۆشەویستیەكی تەواو و تەسەل ترس دەخاتە لاوە و تووڕی دەدا.
بەهۆی دیتنی دەسەڵاتی باوەڕ بۆ كاری سەرسووڕهێنەر، پێویستە سەرنجی ئەو وشەگەلە بدەین كە لە وتەكانی سەرۆ دا گوتراون »ترس دەرگاكانی كوتان، بەڵام باوەڕ دەرگاكانی كردنەوە. كە لە پشتەوەی ئەوان دا كەسی لێ نەبوو.«
**** **** ****
هونەری بوون بە خۆت
هونەری بوون بە خۆت، لەخۆتدا باشترین هونەری كرانەوەی تایبەتمەندیەكانی كەسیتە بۆ چوونە ناو مرۆڤێكەوە كە دەتەوێت ببی. بەوتەی بوونەوەرناسێكی بەناوبانگ، كە ئاماژەی كردووە »تەنانەت بوونی وێكچوونی دووقولوێك، شانسێكی تەواوی وێكچوونە بۆ هەموو ئەلەلترۆنیەكانی جیهان، هەر مرۆڤێك بەشێوەیەكی كەسی، سەرسووڕهێنەر و عەجایبە.
بەشووكرانە كردنی دەسەڵاتی پڕشكۆ، تۆ ئەو جۆرە پێشان دەدەی كە هەی. شانازی كردن بە خۆت، هەبوونی خۆت دەسەلمێنی و لێرەوە دەس پێدەكەی و دەچیە پێش.
باشترین جێگە بۆ لێبوون، ئەوەیە كە باوەڕت بەخۆت و چارەنووسی خۆت هەبێت. هەروەكوو ئیمرسۆن دەڵێ»باوەڕ بە خۆت بكە. هەموو دڵەكان بەشەكانی ئەو ئاسنە دەلەرزێنەوە .«
پشتیوانی ڕاستەقینەی خۆت تەنیا خۆت بە. جوامێری جیاجیا بە و بۆ خۆت شەریكی خۆت بە. لە دونیای خۆت دابژی و شوێن ئەستێرەی خۆت بكەوە.
ڕێز لە خۆت بگرە. تۆ بۆت هەیە لێرە بی، تۆ گەلێك كاری گرنگت بۆ بەڕێوەبردن هەن.
لە سێبەری خۆتدا مەوەستە. تاڕادەیەك خۆت لەو ڕێگەیە بێنەدەرێ، خۆ گەورەیی خۆت دەتوانێ هەنگاوێكی گەورەتر هەڵبێنیەوە.
هەوڵ بدە ببی بە باوەشێنێك بۆ گەشاندنەوەی پێشكۆیەكی كز و كرانی ئەو بە مەشخەڵێك بۆ وەدەس هێنانی سەركەوتنەكان.
بەشوێن وتەكانی سۆكرات دا بچۆ »خودی خۆت، هێز و لاوازی خۆت، پێوەندی خۆت لەگەڵ دونیا، دەسەڵاتی خۆت، میراتی گیانی خۆت و ئامانجەكانی خۆت بناسە. لەخۆت پاشكەوت دروست بكە.«
جۆرە ڕەوشێك لە خۆت دا دروست بكە كە لە سەرانسەری ژیان دا خوشحاڵ بی. وابنوێنە كە وشەگەلێكی نوێ هەڵگێڕیەوە بۆ نزا كە ئەی دەسەڵاتی گیانی گیانان، یارمەتیم بدە بۆ بیرازكاری دونیا و بۆ دەس پێكردنی ئەو بە ناوی من و بۆ من.
لەگەڵ خۆت دا جوان و ژیرانە ڕەفتار بكە و فێربە چلۆن خۆت خۆش بوێت و چلۆن لێبووردنت لە خۆت هەبێ. هەروەك چلۆن خۆمان تەنیا مافی ئەو هەستەمان هەیە بۆ پێشەوە بچین، مافی ئەو هەستەشمان بۆ كەسانی دیكە هەیە.
لە پێوەندیت لەگەڵ گشت لایەنەكانی دیكەی دونیادا، سەرنجی وتەبەنرخەكانی »شەكسپیر« بدە كە دەڵێ »بۆ دارابوونی خۆت، ڕاست بێژ بە و لەو ڕێگەوە بڕۆ. هەر وەكوو شەوی ڕۆژ لە بەر ڕووناكی كار بكە و هەرگیز هەوڵی شت شاردنەوە مەدە. چونكە شت شاردنەوە ترسە، ترسیش شەرم و لاوازی و دژی ڕاستیە. ئەگەر ئەو ڕێگەیە بگریە بەر، بۆ هیچ كەس جێگای گومان نی و سەركەوتن ئامێزت بۆ دەكاتەوە.«
**** **** ****
هونەری پێكەنین
خەبات و بەرخۆدانی ژیان بە چاوپێكەوتنی هونەری پێكەنین دەس پێبكە. گەشتێك بەناو هەڵسەنگاندنەكەی »ویل رۆگەرێس« دا بكە كە خەڵكی بەچاو و ئەڤین و دڵەكەی وەكەنین خستووە و ڕایگەیاندووە كە »هەر گیز چاوم بە مرۆڤێك نەكەوتووە كە خۆشم نەوێ.«
پێكەنین، لە منداڵەبچووكەكان فێر بین. بە بیركردنەوە لە بیروڕاكانیان، خەونەكانیان كە دەیانبینن و، یاری كردنی یاریەكانیان.
هەست و حەزی خۆت بە سەر گیروگرفتەكان دا گەشە پێبدە و بۆ پێشەوە هەنگاو باوێژە. گرفتەكان هەڵقوڕێنە. ئەوان بەهۆی مەشخەڵی ڕووناكی جێ بەجێ بكە.
لەگەڵ ئامۆژگاریەكانی دەروون ناسێك تاقیكاری بكە كە بۆ نەخۆشیە ئاساییەكانی ئاڕاستەیان دەكا و دەڵێ »خۆت زۆر بەجیدی مەگرە بۆ خواستەكانت.«
پێكەنین هەر وەك ئاسایشێكی بەنرخ كەڵك لێوەربگرە كە تۆ لە حاڵەتی هۆشمەندی و ئاسوودەیی دا ڕابگرێت.
هەروەك ئەمێرسۆن ئاماژەی كردووە »تێگەیشتن لە تەمسیلی پێكەنینی گەرمی و هاوئاهەنگیە لەگەڵ كەسانی تر كە ئەوە سۆز و بەڵێنیەكی بێ دەنگانەیە. پێویستە ئەمە هەم لە ڕێگەی پێكەنین و هەم بەهۆی فرمێسك ڕشتن و ترسەوە بەڕيوەی بەرین.«
لە وتەیەكی كۆنی پێشینیان دا گوتراوە كە »شتێكی بچووك كە ئێستا بێ مانا بوو، لە بیری هۆشمەندان دا بوو بە بابەتێكی بەتام و چێژ.«
سەرنجی هێز و دەسەڵاتی فرمێسكی پێكەنینی درۆی باڵۆنێك بدە كاتێك كە بایەكەی لێ بەتاڵ دەبێت.
پێكەنین بكە بە دەرزی بەراورد كردن بۆ پاراستنی ڕۆژەكەت. كە ئەو پێكەنینە دەبێتە گۆڤایی و ئۆقرەگرتن و دابەزاندنی تووڕەیی .
پێكەنین بكە بە دەرمانی هەژان و جووڵان بۆ پڕكردنی ژووری پڕشنگدار و خۆشی و بەختیاری.
خۆت لە تێڕوانینی تاریك و خۆبینانە بپارێزە. هەروەكوو وتەبەنرخەكەی »هێنری وارد بیچێر« كە دەڵێ »مرۆڤێكی بێ كەنین، هەروەك حەربانەیەكی بێ فەنەرە، كە بە هەر وردە بەردێكی سەر ڕێگا لەنەكاو تێكڕادەشڵقێت و تووشی دژواری دەبێت.«
داستانی خۆش بۆ خۆت بگێڕەوە كە بتكەنێنن. هەردەم لەگەڵ كەسانی دیكە دا پێبكەنە، بەڵام هەرگیز بەكەسانی دیكە پێمەكەنە.
سەیری لایەنی خۆشی و پێكەنینی گیرو گرفتەكانت بكە. نیگەرانی شتە لاوەكیەكان، نەهێنیگەلێكی پێكەنین و تێڕوانینەكانتن.
گرنگترین بابەت لەناو گشت بابەتەكان دا، ئەوەیە كە فێر بی بەخۆت پێبكەنی. هەر ڕۆژێكت بە خۆشی و خۆشحاڵی تێ پەڕێنە.
پێكەنین، باشترین دەرمانی ژیانێكی خۆش و بەردەوامە. هەركەس پێدەكەنێت، زۆرتر دەمێنێت.
**** **** ****
هونەری وریابوونەوە
هەروەك »تۆریو« دەڵێ »تەنیا ڕۆژێك كە هەڵدێت و دەبێتە بەرەبەیان، ئەو دەمەیە كە ئێمە بەخەبەرین.« بەوتەیەكی كۆن بۆ »هەڵستان و بەرخۆردان، ڕووحی من خەبەربكەوە. خانەكان و دەمارەكانی مێشكم زیاتر و بەربڵاوتر بكە.«
لە درێژایی ناڕەحەتی و زانینی كارەستاتەكان دا، هێز و توانای هەستی گەشە دەكا و جارجار لەو نێوەدا تووشی مرۆڤێكی بچووك دەبی، بەڵام لەو نێوەدا ئەزموونێكی زۆری ژیان وەدەس دێنی و بناغەی ژیان زیاتر بەهێز و پتەو دەكەی.
بەشوێن وتەكانی فەلسەفەی ئاڵبێرت شیوایتیردا بچۆ كە بابەتگەلی بایەخ و قەدردانی ژیانی گوتۆتەوە. »لە مێروولەكانەوە هەتا مرۆڤەكان، گەشەكردنی مانای یەك بوونە لەگەڵ گشت لایەنەكانی ژیان.« ئەوە خۆناسینە لەگەڵ هیواكان، خەون و خەیاڵەكان، ترس و هەستی بەهێز و پتەو بۆ كەسانی دیكە كە لەوانەیە تۆ بەهۆی ئەو خۆناسینە، لە ئەوان بگەی و لەو ڕێگەوە یارمەتیان بكەی.
وریابونەوە ڕێگەی شیكردنەوەی بیر و هۆشە، هەست و خوو و ئاكاری كەسانی دیكەیە، لە ڕێگەی ڕاوێژ و وشەكانیان، جۆری دەربڕینیان، ڕەنگدانەوەیان، ڕوومەتی گووتنیان و جووڵانەكانیان.
وریابونەوە تۆ بەشێوەیەكی هۆشمەندانە لە حاڵەتی ژیری دا ڕادەگرێت. لە پێوەندی لەگەڵ گشت ئەو بابەتانەی كە لە دەورووبەری تۆدا ڕوو دەدەن.
وریابونەوە جێگای سەرسووڕمان، چاودێری و وریایە كە ڕەنگە تۆ بتوانی بناغەیان دابنێی و تەنانەت داهاتی زانستی جیهان زیاتر بكەی.
وریابونەوە هەوڵدانێكە بۆ زیاتر بوون و گەشەكردنی ڕادەی چاو و گوێ كە ئەوە زەمانێك دەبا بۆ سەیر كردن، گوێ گرتن و تێگەیشتن.
وریابونەوە هەوڵێكە بۆ جوانی لە هەر شوێنێك، لە گوڵدا، لە كێودا، لە دەزگا و ئامرازەكاندا، لە هەڵبەست و پەخشان و پارچە مۆسیقی و هیدیكەدا.
وریابونەوە وەك سەرسووڕمان یان جوامێری و عەجاییات و كڕنۆش بردنی ڕوومەتی ژیانێكی شینەكراوە و پڕ لە ڕاز و نەهێنی و سێحرە.
وریابونەوە دۆزینەوەی هێزی سەرۆی دەسەڵاتی پڕشكۆیە لە بێدەنگی و هاتنی ناو زانینی شتە شاراوەكانی دەروونی دەنگی ئەو سەرۆیە.
ئەوە دەبێتە هۆی لابردن و سڕینەوەی كوێرە ڕێگە و لكەكان لە پێوەندی لەگەڵ گرفت و هەلومەرجەكان دا.
وریابونەوە تێدەكۆشێ بۆ ژیانێكی بەهێز و ژیربێژانەی ئەو بەتەواوی مانای وشە.
وریابونەوە تێگەیشتوویی لە درێژایی كەسایەتی تۆ و ژیانی تۆ گەورەتر و بەربڵاوتر دەكاتەوە.
وریابوونەوە لە سەرانسەری كەسایەتی تۆ، ژیانت مەزنتر و بەربڵاوتر دەكاتەوە و مانا و چێژی تایبەتی پێدەدا.
وریابوونەوە، لە درێژایی تەمەندا، یاریدەدەرە و دەبێتە هۆی دەوڵەمەند كردنی بیر و هۆشمەندی تۆ. بەوتەی یەكێك لە فەیلەسووفەكان »مرۆڤێك بەبیركردنەوە مرۆڤە.«
**** **** ****
هونەری بیركردنەوە
هونەری بیركردنەوە یەكێك لە گرنگترین هونەرەكانە لە نێو گشت هونەرەكان دا بۆ مرۆڤێك كە بە دڵەوە بیردەكاتەوە، دەكرێ وەك مرۆڤێكی تەواو سەیر بكرێ. بیرمەندێكی ئیمڕۆ دەزانێ بیرەكانی بۆ كوێی دەبەن و هەروەها دەزانێت چلۆن داهاتوێكی ڕووناك و پڕ مانا چێ بكا بەهۆی بیركردنەوەیەكی دروست و قووڵ.
ئەو هەست بەوە دەكا و دەزانێت كە چلۆن دەسەڵاتی ئاقڵی خۆی كۆنتڕۆڵ بكا و بڕیار بدا چ شێك بێتە ناو پاشایەتی ئاقڵەوە لە ڕێگەی دەروازەی زانست و هۆشمەندیەوە.
ئەو بۆ خۆی بیردەكاتەوە وێڕای وەبەرچاوگرتنی بەڵگەكان و فاكتەكان، هەوڵدان بۆ ڕاستیەكان و بناغەدانانی ژیانی لە سەر بنەمای ئەو كۆمەڵە بابەتانە.
ئەو بۆ دەسەڵاتی بیركردنەوە ، سنوورێك بەڕەسمی ناناسێ. ئەو لەسەر ئەو باوەڕەیە كە بیركەرەوەیەكی مەزن، سەركەتوێكی گەورەیە.
بیرمەندێك وێنەیەكی زۆری شێوەی بیرولێكدانەوە لە ئامانجەكانی دا دەخوڵقێنێت و دوایی لەسەر ئەو وێنانە كار دەكا بۆ ئەوە ئەوان بخاتە ناو هەقیقەتەوە و گیانیان پێبدا.
ئەو دەزانێت كە هەمووشتێك بەبیركردنەوە و لێكدانەوە و هەڵسەنگاندن دەس پێدە كا كە ئەمە دەسەڵاتی بیركردنەوە دەخوڵقێنێت كە گەورەترین دەسەڵاتە لە جیهان دا.
ئەو بە چاوێكی بە هێزی بیركردنەوە دەبینێت و لە هەوڵی دۆزینەوەی هەقیقەت و ڕاستیەكان دایە. هەروەك دەسەڵاتی بەهێزی تیشكێك بۆ چوونە ژوور و نفووز كردنی ناو تاریكی.
ئەو بیری خۆی كراوە ڕادەگرێت. دەڕوانێت، هەڵدەسەنگێنێت، لێكۆڵینەوە دەكا، پرسیار و ڕاوێژ دەكا بۆ دۆزینەوەی كلیلی وون بوو كە قفڵی دەرگای گیرو گرفتەكان دەكاتەوە.
ئەو لە مێشكی خۆیدا، بیردەكاتەوە هەروەك كارگایەك كە كەرەسەی خاوی پێ دەدرێ، فاكتەكان و زانستەكانیش، سەرچاوەی بیر و باوەڕی بیركردنەوەن.
بیرمەندێك هەم بەشێوەیەكی ڕاست بین و هەم بەشێوەیەكی دەروونی و زەینی بیردەكاتەوە. ئەو هەر دووك دەسەڵاتی جیهانی دەرەوە و دەسەڵاتی دەروونی مێشك كۆ دەكاتەوە.
ئەو لە دەسەڵاتی ڕاز و نەهێنیە وردەكانی ئاگاداری و ویژدانی مێشكی كەڵك وەردەگرێ و، دەستوور دەدا بەو كە بێتە ناو بیر و هۆشیەوە لە كاتێك دا ئەو خەوتوویە، دەزانێت كە بیر هەروەك دارێك شەو و ڕۆژ گەشە دەكا.
ئەو كەسەی بیردەكاتەوە، هۆكار و كاریگەریەكان دەزانێت و، تێدەكۆشێت ئەوان لەگەڵ یەكدا سازگار و هاوئاهەنگ بكا.
ئەو گرفتەكان، هەم بەشێوەی دەروونی و هەم بەشێوەی هۆشمەندانە جێ بەجێ دەكا. ئەو چرای هەڵسەنگاندن و سەرسووڕمان دەخوڵقێنێت و بەشێوەیەكی ڕەخنەگرانە داوەری دەكا یان بیرێكی ڕەخنەگرانە دەكاتە داوەر. ئەو لە سەرۆی ژیربێژی و دروست و ڕاست بێژی چێژ دەبا و پێی خۆشحاڵ دەبێت.
ئەو یەك جۆر بیركردنەوە وەلا دەنێت و ڕێگە بۆ بیركردنەوەیەكی بەرین و بەربڵاو و گشت لایەنەكان ئاواڵە دەكا بۆ ئاسۆیەكی دووری بیركردنەوە و هۆشمەندی.
ئەو تێدەكۆشێت بۆ گەشەپێدانی بیرێكی سالم و پێگەیشتوو بێ ئەوەی دەورانی سەرەتایی مێرمنداڵی خۆی لە بیر بكات.
ئەو پێكهێنەری بیرو باوەڕێكە كە مانای بچووكی دەزانێت و لە پشتەوەی ئەو باوەڕەش كە خۆی پێكهێنەریەتی، بیروڕا و هەوڵگەلێكی دیكەش كە هی گەلێك كەسی دیكەن، دەبینێت.
ئەو كاتێك هەست پێدەكا كە باشترین خوڵقێنەرە كە لەگەڵ دەنگی بێ بڕانەوەیە، كاتێك كە ئەو كراوە و قەبووڵكەرە بۆ دەسەڵاتی بەرزی بیر و گیان.
ئەو لە تاقیكاریە پێدراوە بەهێزەكانی پاشایەتی پڕشكۆ، بۆ هەڵبژاردنی ڕێگا و نفووزی چارەنووسی خۆی كەڵك وەردەگرێت و، تێدەكۆشێت بۆ بڕیاردانێكی هۆشمەندانە و باش.
**** **** ****
هونەری كەوتن
مرۆڤ هیوادارە كە بتوانێت گشت كەوتن و نائومێدیەكان لەناو بەرێت و تێبكۆشێت لەسەر زەوەیەكی ئازاد و داد دا بژی. مرۆڤێكی هۆشمەند و جوامێر و شارەزا و بیركراوە، كەوتن و نائومێدیەكان بە بەشێك لە ژیان دەزانێت و بناغەی فەلسەفەیان پێ چێ دەكا و، هەر بەو بیرەوەش لەگەڵیان دا چاوپێكەوتن دەكا و گەلێكی ئەوان لەو ڕێگەوە جێ بەجێ دەكا.
ئەو لەسەر ئەو یاسایە دەژی كە »هیچ شتێك بۆ هەوڵدان نابێ« و »هیچ شتێك دەس ناكەوێ« كە ئەوە مانای جێبەجێكردنی ئەو شتانەیە. ئەگەر هات و ئەو كەسە كەوت، كەوتنی ئەو دەبێتە سەركەوتن كاتێك ئەو هەوڵی سەركەوتنیەتی.
ئەو كەسە باوەڕی بەوە نیە كە هەردەم مرۆڤ دەبێت لە سەر ئەو بڕوایە بێت كە هەموو شتێك شیاوی وەدەس هێنانی هەیە و بۆی دەكرێت.
ئەو هەر ڕادە كە دەتوانێت هەوڵی خۆی دەدا و دوایش بەگیانێكی گۆڤا و لەسەرەخۆ سەیری ئەو شتانە دەكا كە ڕوو دەدەن.
ئەو مرۆڤێكە كە لە لێكۆڵەرەوەكان فێر بووە كە ووتوویانە »باشترین پلە لە لێكۆڵینەوەدا، نەوەدونۆ دەرسەد كەوتن بووە، دەرسەدێك سەركەوتووبوونە كە تەنیا دەرسەدێك بۆ ژماردن دەبێت.«
ئەو كەسە لە لاپەڕەكانی سەرگووزەشتەكاندا، هاندان و بوێری گەلێك دۆزێنەوە كە لە ئەوان دا ئاماژە بە مرۆڤە هۆشمەندەكان كراوە، فێر بووە، كە گەلێك جاران ئەوان كەوتن و تووشی دژواری بوون. بۆ نموونە »لۆئیس پاستێر Louis Pasteur« كە كەسێكی هۆشمەندی فۆنێكسی بوو، سەركەوتنی لە خۆڵەمێشی هەوڵەكان و كەوتنەكانی خۆی وەدەس هێناوە.
ئەو ئەوە دەزانێت كە ئەگەرچی ناتوانێت هەمووكات ئەو شتانە كۆنتڕۆڵ بكا كە بۆی پێش دێن، بەڵام ئەو دەتوانێت هەردەم ئەوە كۆنتڕۆڵ بكا كە چلۆن وەڵامی تێكشكان و كەوتنەكان بداتەوە.
ئەو ئەوە دەبینێت ئاوێك كە كەشتیەك قووم دەكا، لە دەرەوە ڕا دێتە ناوی. هەر بۆیە ئەو هەوڵدەدا كە بیروڕاكەی لە دەرەوەی كەوتنی مێشك ڕابگرێت.
ئەو دەزانێت هەتا ئەو شوێنەی باوەڕی بەخۆی و دەسەڵاتی پڕشكۆ هەبێت، هیچ شتێك ناتوانێت بەشێوەیەكی دایمی ئەو تێكبشكێنێت و بیكەوێنێت.
ئەو دەزانێت كە كاتێك تەقینی ژیان دەرگای بە چۆك داهێنانی مرۆڤ لێدەدا، باشترین و گرنگترین شت ئەوەیە كە مرۆڤ بەچۆك دانێیەت و لە دژی ڕابوەستێت. ئەو چلۆنایەتی هەڵستان و بەرهەڵستكاری گەشە پێدەدا هەر وەك هەڵستان و بەرزبوونەوەی تۆپێك كە بە زەوی دادەرێت و لە دژی زەوەی بەرز دەبێتەوە.
ئەو دەزانێت كە ژیان خاوەنی دەنگ و موزیكێكی تایبەتییە. هەر وەك هەڵستان و نیشتنەوەی دەریا. كەوابوو ئەو دەزانێت تێ بكۆشێت و چاوەڕوان بێت و، لێبگەڕێت بۆ شانس و ئیقباڵە پێشهاتووەكان.
ئەو، ئەم وانانەی شكان و كەوتن دەكاتە بناغەی داهاتوو. هەڵەكانی ئەو دەبنە چرای سوور و ئەو ئاگادار دەكەنەوە بۆ دووری لە شاڕێگەكان كە ئەو بەرەو شكان و كەوتن دەبەن.
ئەو دەزانێت وێنەی یاریكەرێكی تۆپی پێ، كە چلۆن تۆپەكە بەرەو دەروازە دەبا بچێتە پێش و، لە هەر هەنگاوێك دا چەند جارێك بكەوێت.
ئەو دەزانێت چلۆن لە دژی كەوتن بەرخۆدان بكا و هەروەك »مارك توین« دەڵێ »چەند مێشە كەرێك ناتوانن گیانی ئەسپێك بستێنن.«
سەرەنجام، ئەو دەزانێت كە هەروەك شەپۆلەكانی دەریا كە هەردەم لە خووڕین و تەوژمدان، ژیانی مرۆڤیش هەر بەوجۆرە لەحاڵی گەشەستاندن و چوونە پێێش دایە.
**** **** ****
هونەری موخامەرەخوازی
مرۆڤ كاتێك تاقیكاری موخامەرەكان دەكا، كە جوامێرانە لەگەڵ ژیان ڕووبەڕوو دەبێت و، جوامێری و لێهاتوویی بۆ كرانەوەی دەرگاكان و ئەزموونێكی نوێی هەیە و هەنگاوی زەق و بەرچاو بۆ پێشەوە و بەرەو ئاسۆ سەرسووڕهێنەرەكان داوێژێت.
ئەو كاتێك لە موخامەرەكان پێشوازی دەكا، كە بۆ وەرگرتنی بیروڕای نوێ، دیمانەی نوێ و فەلسەفەی نوێ، بێباك و جوامێرە.
ئەو كاتێك پێشوازی لە موخامەرەكان دەكا، كە بەسەرسووڕمانەوە بۆ تاقیكاریەكانی ڕێگەگەڵی نوێی ژیان و بیركردنەوە هەنگاو هەڵدەگرێت.
ئەو كاتێك لە موخامەرەكان پێشوازی دەكا كە توانای خۆسازگاری لەگەڵ گۆڕانكاریەكانی ژیاندا هەیە.
ئەو كاتێك بۆ قەبووڵی موخامەرەكان هەنگاو دەنێت كە ئاسایش و هاسانی شتەكان ڕەتدەكاتەوە و لە جێدا جوامێری و دژوارترین و سەختترین بابەت هەڵدەبژێرێت.
ئەو كاتێك تاقیكاری موخامەرەكان دەكا كە جوامێرانە هەوڵدەدا بگاتە بەرزترین و دژوارترین لووتكی كێو و كارەكانی بە باشی جێ بەجێ بكا.
ئەو كاتێك تاقیكاری موخامەرەكان دەكا كە لە پشتیوانی كەسانی دیكەدا خاوەنی كرداری بەردەوامە و باوەڕی بەو هۆكارانە هەیە كە لەو ڕێگەدا سەر هەڵدەدەن.
كاتێك كە ئەو زنجیرەكانی سەر ڕێگە دەپسێنێت و ژیانی خۆی لە ڕێگەی خوێندنەوەی پەڕتووكگەلی نوێ، نوێ دەكاتەوە، بۆ شوێنگەلی نوێ سەفەر دەكا و دۆست و هەواڵی نوێ چێ دەكا، تاقیكاری موخامەرەكان دەكا.
كاتێك ئەو ژیان وەك ڕەزامەندی بێپسانەوە بە دوای چاكی و دروستكاری دا سەیر دەكا، تاقیكاری موخامەرەكان دەكا.
كاتێك ئەو ڕەگی هەست و جووڵانی ژیانێكی سەرەتایی و جوامێرانەی بۆ چوونە ناوی قووڵاییەكان هەیە، تاقیكاری موخامەرەكان دەكا.
ئەو كاتێك، تاقیكاری موخامەرەكان دەكا، كە دەزانێت ژیان تەنیا قاوغێكی هەیە كە ئەویش ئەو پێی دەدا و لێرەوە پێ دەزانرێت كە ئەو بە ڕێگەگەلی بێپسانەوە و لەبڕانەهاتووی گەشە ستاندن و پێگەیشتندا گەمارۆدراوە. كاتێك كە ئەو دڵی خۆی گەنج ڕادەگرێت و چاوەڕوانی گەورەی هەیە و هەرگیز ئیزنی مردنی خەون و خەیاڵەكانی نادا، تاقیكاری موخامەرەكان دەكا.
كاتێك گەیشتە ئەو ئاكامە كە كووز تەنیا ناوێكی دیكەیە بۆ قەبر و تەنیا ڕێگەی چوونەدەر لەو كووزگەلە، ئەوەیەكە موخامەرخوازانە بژی و بیكەیە پیشەیەكی گرنگ و جوامێرانەی هەموو ڕۆژێكی ژیان.
**** **** ****
هونەری فرۆشیاری
كاتێك هەركەس خەریكی فرۆشتنی كاڵا و شتو‏ومەكەكانە، بیروڕاش خێراتر دەبێت و بەوجۆرە سەروەت و سامانیش زیاتر گەشە دەستنێت و دەس دەكەوێت.
فرۆشیاری بۆ كەس سنووردار نیە و ئەوانەی كاری فرۆشیاری دەكەن، پێیان دەگوترێت كەسانی فرۆشیار. هەر یەك لە ئێمە شتێكی هەیە بۆ فرۆشتن كە خودی تۆش دەگرێتەوە. كاتێك هەر كەس دەبێتە فرۆشیار، ژینگەی هەست و سۆز و هۆش دروست دەكەین بۆ دۆستایەتی و كاڵای باشتر كە دەبێتە هۆی خوڵقاندنی خۆشحاڵی و خۆشی ڕووداوەكان.
مووشتەریەكان بە چەندین كردار و بۆچوونەوە لەو سەودایەدا سەر دەكەون.
ئەو چەند خاڵانەی خوارەوە پێشاندەری باشترین هونەری فرۆشیارین.
لە جێگەی بەكارهێنانی وشەی خێرا و ڕەق و تووند ، لە وشەی هۆزان و هۆشمەندانە و بەتام و چێژ كەڵك وەربگرە.
لە جێگەی بێدەنگی و كەمتەرخەمی، وەڵام بدەوە.
لە جێگەی ساردی و خاوەخاوە و لاوازی، گەرمی بنوێنە .
لە جێگەی خۆگێل كردن و بەهێند نەگرتن، ژیربە و سەرنج بدە.
لە جێگەی دڵمەندی و نیگەرانی، پشوو درێژ بە.
لە جێگەی تووڕەیی و تەریق بوونەوە، دڵپاك و لەسەرەخۆ بە.
لە جێگەی بیرچوونەوەی خەڵك، یادیان بكەوە و بیرت نەچنەوە.
لە جێگەی مشت و مڕی بێ بەڵگە، بە بەڵگەوە بدوێ.
لە جێگەی بیرتەسكی و چەقبەستوو بوون، خوڵقێنەری بیروبڕوای نوێ بە.
لە جێگەی مینگەمینگ و كۆسپ خوڵقاندن، هەوڵ بدە كەسێكی بەبەزەیی و یاریدەدەر و دڵسۆز بە.
لە جێگەی وەرگرتن، هەوڵ بدە، یارمەتی بكە.
لە جێگەی لاوازی و تەمبەڵی و نەجم بوون، ڕاپەڕە و دەس بەكار بە.
لە جێگەی دڵڕەقی و بێ هەستی، بەدڵ بە و هەست و سۆز و حووڕمەت پێشان بدە.
لە جێگەی درۆ و شاردنەوە، ڕاست بێژبە و هەرگیز شت مەشارەوە. چونكە شاردنەوە ترسە، كەوابوو هەرگیز مەترسێ و جوامێربە و جوامێرانە بجووڵێەوە.
ئەو جۆر فرۆشیاریە دەبێتە هۆی تێكەڵاوی دڵ و مێشك و گیانەكان و هاوئاهەنگی گەرم و بێ بڕانەوە. هەروەك گروپێكی موزیك ژەن كە هەودا و بەنی مۆسیقا سازگار و هاوئاهەنگ دەكەن بۆ خۆش كردنی دەنگەكان.
كەوابوو با لێ بگەڕێین بۆ زیاتر بوونی ئەو كاسبیە كە چاوەڕوانیمان لێی هەیە.
با فەڕشی سوور بۆ گرنگترین كەسی ئەو جیهانە ڕابخەین كە بریتیە لە مووشتەری.
**** **** ****
هونەری خۆشبەختی
تۆ ناتوانی بۆ خۆشبەختی هەوڵ بدەی و ئەو وەدەس بێنی، بەڵكوو خۆشبەختی ئەوكاتە دێت كە تۆ لێی بێ خەبەری و كاتێك كە تۆ خەریكی یارمەتی دانی كەسانی دیكەی.
فەلسەفەی خۆشبەختی لە وتەیەكی كۆنی هیندوویی دا گوتراوە كە »یارمەتی پەڕینەوەی بەلەمی براكەت بدە و، هەی! ئەو كات تۆ بوویە خاوەنی دووڕگە.«
خۆشبەختی هەروەك عەترێكی بۆنخۆش وایە، هەتا خۆت نەتبێت، ناتوانی لە كەسانی دیكەی بدەی.
خۆشبەختی لە سەر پاكەتێك پەڕتووك نیە، بەڵكوو لە سەر مێشكێكی پڕ لە بیروڕایەكی دەوڵەمەند و دڵێكی پڕ لە هەست و سۆزی دەوڵەمەندە.
خۆشبەختی لەسەر ئەو بنەمایە نیە كە چ لە دەرەوەی تۆ ڕوودەدا، بەڵكوو لە سەر ئەو بنەمایەیە كە چ لە ناوەوەی تۆ ڕوودەدا كە بەهۆی گیانی تۆوە كە تۆ لەگەڵ گیروگرفتەكانی ژیان هەڵسوكەوت دەكەی، دەپێورێت.
خۆشبەختی بیروڕای مێشكە. ئیبراهیم لینكۆلن پێنجەمین سەرۆك كۆماری ئەمریكا دەڵێ »ئێمە كاتێك خۆشبەختین كە توانیومانە مێشكمان بەوجۆرەی كە خۆمان دەمانەوێت، ئامادەی بكەین.«
خۆشبەختی لەوەوە نایەت كە ئێمە چیمان پێ خۆشە بیكەین، بەڵكوو لەوەوە دێت كە ئێمە دەبێت چ بكەین.
خۆشبەختی لەوەوە دێت كە بەدڵەوە كارەكەمان بكەین و ئەركەكانمان بە خۆشی و شادمانیەوە بەڕێوە بەرین.
خۆشبەختی لە كاری هاسانەوە نایەت، بەڵكوو ڕەنگدانەوەی ڕەزامەندیە كە دوای سەركەوتن بە سەر دژواریەكاندا كە باشترین خواستی ئێمەیە، خۆی دەنوێنێت.
خۆشبەختی لە هاوئاهەنگی و دۆستایەتی لەگەڵ كەسانی دیكەدا پێدەگا بەپێی هەست و ئیرادەیەكی باش و پشوو درێژی و تێگەیشتن و خۆشەویستی.
خۆشبەختی دەكرێت لەشتێكی بچووك دا بدۆزرێتەوە، وەك پێكەنینی كۆرپەیەكی ساوا، نامەیەك لەلایەن دۆستێكەوە، ئاوازی پەلەوەرێك و ڕووناكایی پەنجەرەیەك.
خۆشبەختی لەسەر قاڵی و ئەندازیاری و دروست كردنەوە دێت. پێكهێنانی سەرقاڵی، كلیلی خۆشی كاتژمێرگەلێك ئیستڕاحەت و ساڵەها پاڵدانەوەیە.
نەهێنی گرنگی خۆشبەختی، خەبات و بەرخۆدانێكی هەر ڕۆژێكە بە بیروبڕوایەكی گۆڤا و ڕووناكەوە كە هەموو شتەكان بەیەكەوە كار دەكەن بۆ »باشی یەكتر كە خۆت خۆش بوێت و خۆشەویستی بكەیە چرای ڕێگای ژیان.«
**** **** ****
هونەری هاوڕێیەتی
یەكەمین هەنگاوی هونەری هاوڕێیەتی، بوونی هاوڕێ بوونە. دوایی دروستكردنی هاوڕێیە. دوایی ئاگا لەخۆبوونە. بۆ ئەوەی كەسێك ببێت بە هاوڕێ پێویستە سەرەتا هاوڕێی خۆی بێت. باوەڕی بە باشتر بوون و بەرز بوونی خۆی هەبێت. هاوسەنگی خۆی لەگەڵ پشوێكی بە نرخی ژیانی مرۆڤاكان دا ڕابگرێت كە دەبێتە هۆی گەشەكردن و چوونەپێش.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە هەوڵبدا وەك سێبەری بەرزی شاخێكی لێبێت كە لە زەویەكی ماندوو و خەمبار دایە بۆ ئەوە ببێت بە بنكەیەكی پەنابەر و جێگایەكی مەزن بۆ ئەوانەی كە لە ناو تاریكی دا هەنگاو دەنێن.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە باوەڕی بە میراتی باشی مرۆڤایەتی و هۆكارە مەزنەكانی هەبێت. پێویستە مرۆڤایەتی بە گیانێكی بەرز ڕێز بگرێت و چاوەڕوانی پاداشتێكی بە نرخ بێت.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە هەوڵبدا كەسانی دیكە بەرز بكاتەوە نەك ئەوان لە چوارچێوە دا ڕابگرێت و سنوورداریان بكا. پێویستە هەوڵبدا بۆ هاندانیان نەك بۆ دڵسارد كردنەوەیان. پێویستە نموونەی سەرۆ هێنەری كەسانی دیكە بێت.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە بە هەست و حەزەوە وەڵامدەری خەون و خەیاڵ و ئامانجی كەسانی دیكە بێت و پێویستە ڕێز و حووڕمەتی خۆی بۆ یارمەتی و یاریدەدانی كەسانی دیكە پێشان بدا بۆ دەوڵەمەند كردنی ژیانیان.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە ڕاهێنانی هاوڕێ بوونیەتی و گۆڤایی و وشەگەلی سێحراوی بكا كە ڕاوێژەكەی ڕەنگە بەنا دانەربێت، نەك وێرانكردن. یارمەتیدان بێت، نەك وەدواخستن و پێش پێگرتن.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە چاوەكانی لە ئاست هەڵەی كەسانی دیكە بقووچێنێت و ئەوان بۆ خۆی بكاتەوە.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویست ناكا هەوڵی بژار یان سەركۆنە كردن بدا، بەڵام پێویستە تەنیا هەوڵی ئەوەبدا كە كەسانی دیكە خۆشحاڵ بكا ئەگەر دەتوانێت.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە لەگەڵ ئاژاوەنانەوە و دووڕوویی، تەزویركاری و سەختەچیەتی و خۆنواندن، خۆی ساخكردبێتەوە و لە ئەوان دووربێت و، بە ئارامی و ساكاری و بێ لەخۆبایی بوون، خۆی لەگەڵ خەڵك تێكەڵاو بكا.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە پشوو درێژ بێت و پێویستە لە دڵ تێبگا و لێبووردوێكی سروشتی بێت. ئەوە بزانێت كە هەركەس چ ئێستا و چ دوایی تووشی هەڵە و هەڵەنگووتن دەبێت و، ئەگەر ئەو هەرگیز هەڵە نەكا، هەرگیزیش ناتوانێت شتێك تەواو و جێ بەجێ بكا.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە دەس بداتە دەستی گشت خەڵك ئەوانەی كار دەكەن بۆ ڕێكوپێك كردنێكی مەزن و ئامانج و هۆكارێكی گرنگ و گەورە. ئەو پێویستە شان بداتە بەر چەرخ بۆ یارمەتی وەدەس هێنانی ئامانجەگشتیەكان.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە زیاتر لە نیوەی ڕێگا لەگەڵ هاوڕێیەكانی بڕوا. ئەو پێویستە سەرەتا حووڕمەتی كەسانی دیكە بگرێت، نەك چاوەڕوانی ئەوە بێت كە كەسانی دیكە حووڕمەتی لێبگرن. ئەو پێویستە گیانی پڕ لە ئیرادە و باشی، پڕشنگدار بكا و بیڕەنگێنێت.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ پێویستە لە بیری بێت كە ئێمە وەك بوونەوەرێكی موگناتیسین كە شتەكان بۆ لای خۆی دەكێشێت. هەروەك جوانی كە سەرنجڕادەكێشێت و هەروەك ئەوە كە ئێمە چ دەدەین هەر ئەوەش وەردەگرینەوە، یان چ دەچێنین هەر ئەوەش دەدرووینەوە.
كەسێك كە دەیەوێت ببێتە هاوڕێ، پێویستە ئەوە بزانێت كە هیچ مرۆڤێك وەڵامی گشت شتەكان نازانێت و پێویستە ئەو هەر ڕۆژێك بە زانستی خۆیەوە زیاد بكا كە چلۆن لە ڕێگە و ڕەوشی هاوڕێیانە دا بژی.
**** **** ****
هونەری كەسایەتی باش
بۆ وەدەس هێنانی سەركەوتنی كەسانی دیكە، مرۆڤ پێویستە سەرەتا خۆی چاك بكا. كەسایەتی باش خوڵقێنەری خۆ چاككردن و خۆ بەڕێوە بردنە.
بەوتەی »ئالێكسیس كارێڵ«، »ژیان هەڵچوونە هەر وەك هەڵچوونی كانیاوێكی گەرم بۆ ئەو كەسانەی كە خەرێكی كۆڵینی بەردێكی هەتاسەر و دایمین.«
كەسایەتی باش نابێتە ڕێبەر و ڕێكخەری كەسانی دیكە، بەڵكوو دەبێتە ڕێبەر و ڕێكخەری خۆت . كەسایەتی باش دەبێتە سووكانی دەس بۆ بەڕێوەبردن و دەس پێكردنی كارەكان.
كەسایەتی باش تاقیكاریە بۆ باشتر دۆزینەوە و هاسانتر كردنەوە و خێراتر كردنی ڕێگەگەلی باشتر بۆ بەڕێوەبردنی كارەكان.
كەسایەتی باش، شتەكان یەك لە دوای یەك دادەنێت و هەر یەكەیان لە كاتی خۆیدا، بەڕێوەدەبا و هەوڵدەدا بۆ گەشەپێدانی زیادبوونی هونەری كۆكردنەوەی بیر و هۆش، كە هۆشمەندی لێدەكەوێتەوە.
كەسایەتی باش، كارەگەورەكان دەشكێنێت و دەیانكاتە بەش بەشی بچووك و دژواریەكان هاسان دەكاتەوە. كارەگەورەكان هەریەك لە كات و زەمانی خۆی دا دانە دانە جێ بەجێ دەكا.
كەسایەتی باش، ناتكاتە كۆیلەی سیستەم، بەڵام سیستەم دەكاتە كۆیلەی خۆت.
كەسایەتی باش، بەرنووست بۆ هەڵدەگرێت و ڕێگە بە پێنووس و كاغەز دەدا كە ئەو بەرنووسە گرنگانەت بۆ بپارێزێت و بۆت بێڵێتەوە.
كەسایەتی باش هەروەك نووسەری ئینگلیسی،»كیپلینگز« شەش وادەی بەحووڕمەتانە بۆ مرۆڤ كەڵك وەردەگرێت. وەك چی، بۆ، كەنگێ، چلۆن، كێ و لە كوێ.
كەسایەتی باش بناغەی هاوسەنگی بیر و هۆشێكی باش، تێگەیشتن و هەڵسەنگاندن، ڕێكخستن، توانایی و هێزی ورە، چێ دەكا.
كەسایەتی باش، تێدەكۆشێ بۆ پەند و ئامۆژگاری هۆشمەندان لە كەس دا و لە ڕێگەی نووسینەكانیانەوە و كەڵك وەرگرتن لە ئەزموون و ژیربێژیەكانیان، بۆ یارمەتی هەبوونی تۆ و ژیانێكی چاكتری تۆ.
كەسایەتی باش بەن و داوی خوو و كردارێكی دروستكەر دەچنێت بۆ ئەوە هەرەكەتی پێویست خۆی لەخۆیەوە سەر هەڵدا و بەڕێوەبچێت. لە وەرزش و كاسبی و كارگەلی تردا، خوو و كرداری باش، نیشانەی جوامێرین.
كەسایەتی باش خاوەنی ئامانج و چێكردنی پڕۆژەی كەسیەتیە كە چلۆن بگەیە ئەو.
كەسایەتی باش، هۆكاری كەسیەتی دەخوڵقێنێت و بەڵێنیدەری خۆتە بۆ پاداشی تەواو كردنی كارەكان.
كەسایەتی باش، پاسەوانی ژیانە، نەك بابردەڵە.
كەسایەتی باش، ڕێكخەری كەسایەتی ژیانی تۆیە بۆ ژیانێكی باش لە گشت هەرێمەگرنگەكان دا وەك كار، یاری، ئەڤین و پەرستن.
كەسایەتی باش، دروستكەری كاتە بۆ تۆ بەهۆی پێك هێنانی هەر شتێك تاڕادەیەك لە خولەكێك دا.
**** **** ****
هونەری ئاسوودەیی
مرۆڤی مۆدێڕن پێویستە فێربێت كە چلۆن كاتەكانی ڕۆژانەی ژیانی خۆی چێ بكا. ئەگەر نەتوانێت ئەو كارە بكا، كاتەكان ئەو دەشكێن و هێزی لێدەستێنن.
مرۆڤی مۆدێڕن پێویستە فێر بێت كە چلۆن هەڵسووكەوت لەگەڵ كێشە و ناڕەحەتیەكاندا بكا و خۆی وەك دارێك لێبكا كە كاتێك با بە ناو لق و پەلك و گەڵاكانی دادێت و دەچێت خۆی شلوێ نەكا و باش با هەروابێت و گڤ گڤی خۆی بكا.
مرۆڤی مۆدێڕن پێویستە توانایی گیانی خۆی گەشە پێ بدا بۆ سەر لە نوێ پێكهێنانەوەی كانیاو دوای بەسەرچوونی لافاو.
مرۆڤی مۆدێڕن سەرەتا بەبیركردنەوە لە ئاشتی و بێدەنگی و گۆڤایی، ئاسوودەیی خۆی بە دەس دێنێت.
مرۆڤی مۆدێڕن هۆشمەندانە وێنەی حەوزی ئاشتی دەكێشێتەوە و لە نێوان گەڵای دارەكاندا ڕاوێژ و چركاندنی خۆی دەكا و خۆی دەخاتە ناو تاری موزیك لەگەڵ ڕەوشی گۆڤا و هێدی و لەسەرەخۆی سروشت دا.
مرۆڤی مۆدێڕن فێر دەبێت كە چلۆن لەگەڵ ناچاریەكان دا هەڵسووكەوت بكا و قەبووڵیەتی كە ژیان و بەڵێنی سەركەوتنی ئاخری، دروستكاری و چاكەیە.
مرۆڤی مۆدێڕن بە لە بەرچاوگرتنی مرۆڤی تەمبەڵ، بەسەیركردنی مێرمنداڵێكی بەرخۆر و بە سەیركردنی بەلەمێكی ماسیگیر، ئاسوودەیی جەستەی خۆی وەدەس دێنێت.
مرۆڤی مۆدێڕن دەستخۆشانەی خۆی لە كۆمەڵە هەوەرەكان وەردەگرێت.
مرۆڤی مۆدێڕن وەرزش دەكا. پیاسە دەكا و لە هەزاران باغگەل دا كار دەكا. بە یاریە جۆربەجۆرەكانی گۆلڤ و ڤاڵیباڵ و هیدیكە دەزانێت كە ماندوویی دەبێتە هۆی ئاسوودەیی جەستە و خەوی خۆش.
مرۆڤی مۆدێڕن دەزانێت كە سەرلێشێواوی یەكێك لە هۆسەرەكیەكانی نیگەرانیە و بەوبۆنەوە ئەو كارەكانی خۆی ڕێكوپێك دەكا. پەلە ناكا و بە لەسەرخۆییەوە دەجووڵێتەوە و گۆڕەپانی بیركردنەوە بەرینتر دەكا.
مرۆڤی مۆدێڕن، لە گۆڤایی جوانی موزیكێكی مەزن بۆ هێمن و ئاسوودەیی دەمارەكانی، كەڵك وەردەگرێت.
مرۆڤی مۆدێڕن، چاوەڕوانە كە لەگەڵ ناخۆشیەكان دا ڕووبەڕوو بێت و پێكەنین لەگەڵ ڕووبەڕووبوونی ئەودا، هێمای ئاسوودەیی ئەوە. كەوابوو ئەو هەوڵ دەدا كە ژیانی خۆی تێكەڵی ئاسوودەیی و بیر و دڵ ئاواڵەیی و فراوانی بكا.
مرۆڤی مۆدێڕن، ئەوە فێر دەبێت كە هەموو شتەكان زۆر جیدی نەگرێت و ئێستا و دوایی بەخۆی پێبكەنێت.
مرۆڤی مۆدێڕن، كات وەدەس دێنێت بۆ زیاتر بیركردنەوە و هەڵسەنگاندن. ئەو ئەو وتە ئامۆژگاریەی »ئەمێرسۆنی« قەبووڵە كە ئاماژەی كردووە »خۆت لە ناوەڕاستی دەسەڵاتی خووڕەی ئاو و هۆشمەندی دا بێنێ كە تەواوی ژیانیان هاسان و بەرین كردۆتەوە و تۆ بەبێ هەوڵدان كشاوی بەرەو ڕاست بێژی و دروستكاری و ڕەزامەندیەكی تێروتەسەل.«
مرۆڤی مۆدێڕن، ئەوە دەزانێت كە ئاسوودە بوون، شێوە و كردارێكی ژیانە. تێكۆشانێكە بۆ ڕێكوپێكردنی جەستە، مێشك، دڵ و گیان بەشێوەیەكی بەرز هەروەك ڕێكخستنی كار و كاسبی و ئەركەكانی ڕۆژانەی.
**** **** ****
هونەری ڕێبەری
ڕێبەر كەسێكی ڕێكخەرە كە پەیڕەوی هەیە كە پەیڕەوەكانی دەنرخێنێت. لە ئەنجامی بەنرخاندنیان دا، پاداش وەردەگرێتەوە. دەسەڵاتی تاپۆكراو ئیتر چیدی دەستوور و فەرمانی ڕێز و حووڕمەتی ئەو نیە.
ڕێبەر خزمەتكارێكی مەزنە. یەكێك لە مامۆستایانی دێمۆكڕاسی دەڵێ »هەركەسێك كە لە ناو ئێوەدا ڕێبەرە، لێ بگەڕێن با ببێتە خزمەت كارێك.«
ڕێبەر شتەكان لە چاوی پەیڕەوانی خۆیدا دەبینێت. ئەو خۆی دەخاتە ناو كەوشەكانی ئەوانەوە و یارمەتی ئەوان دەكا بۆ وەدیهێنانی خەون و خەیاڵەكانیان.
ڕێبەر ناڵێت بڕۆن، لە جێگەی ئەوە دەڵێت بابڕۆین و خۆی پێشڕەوی ڕێگایە. ڕێبەر بە قەمچی و گۆپاڵەوە لەپشتەوە ناڕوا، بەڵكوو ئەو لە پێشەوە دەڕوا و ئاڵای بەدەستەوەیە.
ڕێبەر وابیردەكاتەوە كە پەیڕەوەكانی كاری لەگەڵ دا دەكەن نەك كاری بۆ دەكەن.
ڕێبەر وابیردەكاتەوە كە ئەوان هاوكارن لە كارەكانی دا و لە پاداش دانەوەدا لەگەڵیان شەریكە و لەهەست و سۆز و گیانی پەیڕەوەكانی ڕێز دەگرێت.
ڕێبەر خۆی وەك كەسانی دیكە دەردێنێت. ئەو كە سێكی دروستكەر و بارهێنەرە.
ڕێبەر یارمەتی بە گەورە كردن و گەشە پێدانی كەسانێك دەدا كە لە ژێر بەرنامە و گەڵاڵەكانی ئەو دا كار دەكەن چونكە ئەو دەزانێت كە هەتا مرۆڤی مەزنتر هەبن، ڕێكخراویش بەهێز و قەویتر دەبێت.
ڕێبەر خەڵك ناخاتە ژێرەوە، بەڵكوو ئەوان بەرەو سەر بەرزی و سەرەوەتر دەبا. ئەو دەستی یارمەتی بۆ پەیڕەوانی ڕادەكێشێت بۆ ئەوەی هەڵیانكێشتە سەر لووتكە.
ڕێبەر وەفای بۆ خەڵك هەیە و بڕوای پێیانە و هەر بۆیەش لە ئەواندا باشترین دێنێتەدەر و باریان دێنێت. ڕێبەر دڵشی هەر وەك سەری، بەكار دێنێت. دوای ئەوەی كە ئەو ڕووداو و فاكتانەی بەسەر سەیر كرد، لێدەگەڕێت دڵیش سەیریان بكا.
ڕێبەر تەنیا بەرپرسێك نیە ، بەڵكوو ئەو هاوڕێیەكیشە.
ڕێبەر خۆی دەستپێكەری خۆیەتی. ئەو پلان و گەڵاڵە چێ دەكا و دەیانخاتە ناو جموجۆڵ و بزوێنەوە. ئەو هەم مرۆڤێكی بیركەرەوەیە و هەم مرۆڤێكی كردەوە. هەم خەون بین و هەم بەجێ هێنەر.
ڕێبەر خاوەنی دڵ و دەروون پاكیە. ئەو كەسێكی لەخۆڕازی و بێدەنگ و كووژاوە نیە و دەتوانێت هەردەم بەخۆی پێبكەنێت. ئەو خاوەنی گیان و هەستێكی خاوێن و پاقژە.
ڕێبەر دەكرێت ڕێبەری بكرێت. ئەو خۆشی لەوەنایە كە بەتەنیا ڕێگەی خۆی بگرێت. بەڵام خۆشی لەوە دێت كە باشترین ڕێگە بدۆزرێتەوە.
ڕێبەر كەسێكی دڵ و مێشك كراوەیە.
ڕێبەر دەڕوانێتە بەرزترین ئامانج. ئەو تێدەكۆشێت بۆ تێكۆشانی بڵاوكردنەوەی دەوڵەمەندی كەسایەتی خۆی و هەڤاڵەكانی بۆ وەدەس هێنانی ژیانێكی بەربڵاوتر و قەبووڵاندنی گشت ژیاریەكان.
**** **** ****
هونەری بوون
هونەری بوون ئەوە دەگەیەنێت كە ڕەنگبێت تۆ خاوەنی هەر چركەیەكی چۆنیەتی گیان و هەست و مێشك بی بۆ دەروشاوەیی ژیان.
ئەوە وتەیەكی فەلسەفیە كە »بژی بۆ ئیمڕۆ نەك بۆ سبەی كە هەرگیز نایەت .«
بوون مانای ئەوەیەكە هاندان، خۆشی، گۆڤایی، وەفا، ئومێد و خۆشەویستی لەجێدا لەوێن و تۆ بەرەوپێش دەبەن. بۆكرانەوەی تۆ، بۆ ئەوە كە ئەو تایبەتمەندیانە لە ژیانی هەموو ڕۆژێكی تۆ دا خۆیان بنوێنن.
بوون ئەو وتە هۆشمەندانەی »شەكسپیرە« كە دەڵێ »وابیربكەوە كە تۆ خاوەنی كەسایەتی ئەخلاقی نی، وەكو دەڵێن دەسەڵاتی كردەوەی خوو، دەتوانێت ئەو لە كەسایەتی تۆ دا دروست بكا.«
لە جێگەی وەدرەنگ خستنی شتەچاكەكان و دروست كردنی خانوبەرەی ژیان، لە هێندێك كاتی ناڕوون و داهاتوێكی لێڵ و بێ سنوور، ئێستا بوون مەزنە، ئێستا بوون لێبووردنە، ئێستا بوون بە پشوویە ، ئێستا بوون شاد و بەختەوەرە، ئێستا بوون سەركەوتنە.
هەروەكو زانراوە، دەڵێن كاتێك كە ئێمە دێینە ناو داهاتووەوە، دەبێتە ئێستا و كە ئێستاش دەبێتە كاتی دیاری كراو.
بوون لەگەڵ فاكت و ڕووداوەكان ڕووبەڕوو دەبێت كە گەورەترینی ئەوان ئەوە نیە كە پێش كەسانی تر بكەویەوە، بەڵكوو لە پشتەوەی خۆت بوەستی.
بوون كات بە فیڕۆ نادا كە خەون بە ژیانی دەوڵەمەند و خۆشەوە ببینێت و ساڵی داهاتوو یان دە ساڵ دوای ئێستا.
بوون، باشترین ژیان ئێستا و ئیمڕۆ دەس پێدەكا.
بوون سەرنج دەداتە وتەیەكی هۆشمەندانەی شارەزایەكی گەورەی چینی كە دەڵێ »سەفەرێك كە هەزاران هەزار كیلۆمیتر بە هەنگاوێك دەس پێدەكرێت تۆ ئەو هەنگاوە، ئیمڕۆ هەڵبێنەوە.«
بوون ئەوەیە كە ئیمڕۆ دەس پێبكە بە مرۆڤێك كە دەتەوێت ببی.
بوون ئاگادارت دەكاتەوە لە گشت سنووردارە بێ بڕاوەكانی هەر چركەیەك.
بوون بەهۆی ڕژانی قەوەت و هێزەوە، ئێستا گەورە دەكاتەوە و تێیدا دەژی.
بوون چركەكانی ئێستای تۆ هەتا سەر دەكا كە ژیانی تۆ ڕەنگبێت خاوەنی مانەوەیەكی گرنگ بێت.
بوون دێتە ناو ناسینی تەواوەوە كە دەبێتە دەنگی ئاسایشی سەركەوتنە مەزنەكان كاتێك كە ئەو ڕادەگەیەنێت كە پاشایەتی پڕشكۆ، لە تۆوە دوور نیە و ئێستا
لەناو تۆ دایە.
**** **** ****
هونەری خوێندنەوە
بۆ خوو گرتن و ڕاهێنانی هونەری خوێندنەوە، پرسیاری برسیانە و هۆشگیرانە لە مێشك بكە و دوایی هەوڵبدە وەڵامەكان لە پەڕتووكەكان دا بدۆزیەوە.
كاتێك كە پەڕتووكەكان لێكدەكەیتەوە، دەرگاكان دەكەیتەوە. دەرگاگەلێك كە سووڕانێكی پان و بەرینی بێ سنووری ئاسۆكانی زانست چێدەكەن، هۆشمەندی و سەرۆ كە پێوەری ژیانتن، گەورەی دەكەنەوە.
لە درێژایی پەڕتووكەكان، تۆ دەتوانی لە ژیانێك دا هەزاران ژیانت هەبێت. دەتوانی ئەمریكا بە كۆلومبوز بدۆزیەوە. كار لە لابڕاتۆری )تاقیكاری( ئیدیسۆن دا بكەی.
لە درێژایی پەڕتووكەكاندا تۆ دەتوانی لە ناو بیرۆكەی خۆتدا، مێژووی دونیا بە تێر و تەسەلی وەربدەیەوە و، هەستان و كەوتنی ژیاریەكان سەیر بكەی. لە درێژایی ئەواندا، دەتوانی هاتنەخوار و چونە سەری شەڕە پێشهاتووەكان و گۆڕانكاریەكانی لایەنیەكانی ژیان لە درێژایی سەدەكاندا ببینی .
لە درێژایی پەڕتووكەكاندا، تۆ دەتوانی گەورەترین فەیلەسووفانی وێژە و هۆشمەندی و تۆژەرەوانی زانست و زانیاری بناسی.
لە درێژایی پەڕتووكەكاندا، تۆ دەتوانی ئیمڕۆ دەس پێبكەی و هۆشمەندانی مەزنی دوێنێ كە ڕۆیشتن لە كوێن، چونكە پەڕتووكەكان خاوەنی زانستی هەردەم و دایمی مرۆڤە مەزنەكانن. هۆشمەندان هەزاران ساڵە مردوون، بەڵام لە پەڕتووكەكانیاندا هەر زیندوون و هەر وەك ئەوە وایە كە هێشتاش لە سەر زەوی پیاسە دەكەن و قەدەم لێدەدەن.
لە درێژایی پەڕتووكەكاندا، تۆ دەتوانی لەگەڵ ئەو جیهانەی تێیدا دژی بەهۆی بەیەكەوە بەسترانی پەڕتووكەكانی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو، ژیانت درەوشاوە بكەی.
كەوابوو، بە فەرمانی خۆت، لە گەورەترین پەڕتووكخانەكان، پەڕتووك بخوێنەوە.
چەندین پەڕتووك بە نۆبە لە كاتێك دا بخوێنەوە، بە پێی گۆڕینی خووی خۆت، پەڕتووكەكان لەیەك بۆ یەكی دیكە بگۆڕە. پەڕتووكی سەرگووزەشتەكان، ڕۆمان، پەڕتووكی بایەخداری مێژوویی و پەڕتووك لەبارەی كار و كاسبی خۆت و هیدیكە دا بخوێنەوە.
پێنووسێكی سوور بەدەستەوە بگرە بۆكاتی خوێندنەوە، ژێرەوەی بابەتەگرنگەكان سوور بكە بۆ ئەوە خێرا بتوانی دڵی پەڕتووكەكە سەیربكەی و چیت كێڵاوە، وەردی بدەیەوە.
هەر ڕۆژە شتێك بخوێنەوە. خۆت خووگرتوو بكە بۆ بەرنامەیەكی ڕێكوپێك و بەردەوامی خوێندنەوە. تەنیا بە خوێندنەوەی پازدە خولەك لە ڕۆژێك دا، تۆ دەتوانی نزیك بە 5475 لاپەڕی پەڕتووكەكان لە ساڵێك دا بخوێنیەوە.
بخوێنەوە بۆ گەشەكردن و چوونە سەری ڕادەی زانیاریت، بۆ بەرهەم و بەروبوو، بۆ وریابوونەوەت و بۆ قەوەت و هێزی بینین.
بخوێنەوە بۆ ڕێبەری كردن، بخوێنەوە بۆ گەشەكردن و پێگەیشتن.
**** **** ****
هونەری سەركەوتن
لە سەركەوتن دا نەهێنی و شاردنەوەیەك نیە. سەركەوتن شتێكە كە تۆ دەیزانی و پێویستە بەڕێوەی بەری. سەركەوتن شتێك نیە كە تۆ دەیزانی و پێویست ناكا بەڕێوەی بەری.
سەركەوتن لە هیچ یەك لە هەرێمەكانی ژیانتدا، سنووردار نیە.
سەركەوتن تەواوی شێواز و دیمەنی پێوەندیەكانت وەك: دایك و باوك، ژن و مێرد، هاووڵاتی، دەراوسێ، كرێكار و گشت ئەوانی تر، لەخۆ دەگرێت.
سەركەوتن سنووردار نیە بۆ هیچ یەك لە كەسایەتیەكانت، بەڵام پێوەندی هەیە بە گەشەكردنی هەموو بەشەكانی جەستە، مێشك، دڵ و گیان.
سەركەوتن زۆرترینی سەرجەمی خۆكردنت بۆ چێ دەكا.
سەركەوتن باشترین هۆش، لێوەشاوەیی و توانایی تۆ دەدۆزێتەوە و ئەوان لەو شوێنە كەڵك لێوەردەگرێت كە باشترین كاریگەری لە سەر بڵاوكردنەوەی هەوڵەكانت هەبێت. لە وشەكانی )لانگ فێڵۆ( دا، »ئەوە بكە كە چاكە و ئەوە بكە كە چاك دەكەی.«
سەركەوتن دەستەمۆ كردنی دڵتە بۆ بەڕێوەبردنی كارێك كە حەزت لێیە كە ئەو ئەڤینداری كارەكەت دەبێت.
سەركەوتن دەبێتە زیادبوونی دەرخاستی كۆبوونەوە لەسەر سەرۆكایەتی ئامانجەكانت لە ژیان دا.
سەركەوتن سەرەنج دەداتە دەسەڵاتی تەواوی تۆ لە سەر ئەوە كە چ ئاوات و ئارەزۆیەكتان بۆ وەدەس هێنان هەیە.
سەركەوتن نەوەدونۆدەرسەد حەز و تاسەی بیر و هۆشە. سەركەوتن خۆشەویستی، خۆشی، هیوا، ڕاست بێژی و سەداقەت، هێمنی، مانەوە، وەفا، دنەدان، هەل هەلە و شادی، پەند و بیروڕا، دەپێشدابوون، دەربردن، دروستكاری و سەرۆ و گڕ و هەژان بانگ دەكا.
سەركەوتن وەك لووتكەی كێوی دوایین مەبەست نیە، بەڵكوو درێژەپێدانی پێشەوەچوونی مارپێچی گەشەستاندنە. سەركەوتن گەشە كردنێكی هەتاسەر و دایمیە.
سەركەوتن هەبوونی دنەدانە بۆ چاوپێكەوتنی كەوتن بەبێشكان. سەركەوتن لە دەسچوونی ئێستا ڕەتدەكاتەوە و لە ئامانجی درێژخایەنی تۆدا، خۆی تێ هەڵدەقووتێنێت.
سەركەوتن بەربەرەكانی و ململانی لەگەڵ دژواریەكانی بەلاوە قەبووڵە. لە وشەكانی سەرۆی فلیپس برووك: »نزا مەكە بۆ یەكسانبوونی كارەكان لەگەڵ هێزی خۆتدا، نزا بكە بۆ دەسەڵاتی یەكسانی لەگەڵ كارەكانت دا. بەوجۆرە بەڕێوەبردنی كارەكانت نابێت سەیروسەمەرە و عەجایب بن، بەڵكوو تۆ دەبێ سەیروسەمەرە و عەجایب بی.«
سەركەوتن خۆیی و كەسی و تایبەتیە. سەركەوتن وەڵامێكە بە گرفتاریە دروستكراوەكانی خولەكەكان، كاتژمێرەكان، ڕۆژەكان، حەوتووەكان، مانگەكان و ساڵەكان و، كۆیان بكەوە بۆ ژیانێكی بەرز و مەزن.
**** **** ****
هونەری شوكرانە
هونەری شوكرانە هونەری سوپاس بۆ ژیانە. سوپاس و ڕێزە لە كردەوەدا. هەروەكوو »ئاڵبریت« فەیلەسووفی سویسی دەڵێ»لە ڕێز و حووڕمەت بۆ داهاتوێكی باشت، دەبێت بە قوربانی ژیانی خۆت، پاداشی ژیانی كەسانی دیكە بدیەوە .«
شوكرانە، سوپاسێكە بۆ دەسەڵاتی پڕشكۆ بۆ پێشكێشیەكی ژیان بەهۆی ژیانێكی سەركەوتوانە.
شوكرانە، سوپاسێكە بۆ دەسەڵاتی پڕشكۆ بۆ توانایی و لێهاتوویی تۆ بەهۆی قەبووڵكردنی ئەوان وەك ئەركێك كە پاشكەوتێكی سامانە بۆ شتەباشەكان.
شوكرانە سوپاسێكە بۆ دەسەڵاتی پڕشكۆ بۆ هەموو ئەو ژن و پیاوانەی كە كاری باشیان بۆ تۆ بەڕێوەبردووە بەهۆی بەڕێوەبردنی شتگەل بۆ كەسانی دیكە.
شوكرانە سوپاسێكە بۆ دەسەڵاتی دەسەڵاتی پڕشكۆ بۆ هەوڵگەلێك بەهۆی قەبووڵكردنی ئەوان وەك خەبات و بەرخۆدان بۆ گەیشتن بە ئامانجەكان.
شوكرانە سوپاسێكە بۆ دەسەڵاتی پڕشكۆ بۆ خۆشحاڵی بەهۆی تێكۆشان بۆ خۆشحاڵی كەسانی دیكە. شوكرانە سوپاسێكە بۆ جوانی بەهۆی یارمەتی كردن بۆ دروستكردنی دونیایەكی جوانتر.
شوكرانە سوپاسێكە بۆ سەرۆ بەهۆی هەوڵدان بۆ سەرۆ پێدان بەكەسانی دیكە.
شوكرانە سوپاسێكە بۆ دەسەڵاتی پڕشكۆ بۆ تەندروستی و بەهێزی بەهۆی گرنگی و حووڕمەتی پێشان دانی جەستەی تۆ.
شوكرانە سوپاسێكە بۆ دەسەڵاتی پڕشكۆ بۆ خوڵقاندنی بیر وڕاگەلێك كە ژیان دەوڵەمەند دەكا بەهۆی زیادكردنی خوڵقاندنی گەشەستاندنی كۆمەڵ.
شوكرانە سوپاسێكە بۆ دەسەڵاتی پڕشكۆ بۆ هەر ڕۆژێكی نوێ بۆ ژیانێكی پڕاوپڕ لەو دا.
شوكرانە سوپاسێكە بۆ دەسەڵاتی گیانی گیانان بەهۆی دانی دەس، باسك، قاچ و دەنگت بۆ سوپاسی گەرمی گیانت.
سوپاسی ژیان، كردەوەیەكی زیادە بۆ نزاكانی شوكرانەت.
**** **** ****
هونەری وەدەس هێنان
تۆ لەو ژیانە ڕەنگ كراوەدا، تووكی شانەكراوی وشتر لە دەس خۆت دا ڕادەگری. تۆ پێش لە خامی ئەستووری سپی نەققاشی كات، ڕادەوەستی. ڕەنگەكان، بیروڕا و هەست و كردەوەكانی تۆن.
تۆ بە پێی بیروڕاكانی خۆت ڕەنگەكان چ كەم ڕەنگ یان ڕووناك، كز یان گەش، چاك یان خراپ، هەڵدەبژێری.
تۆ ڕەنگەكان بەپێی هەستی خۆت هەڵدەبژێری. ناسازگار یان سازگار، قیژە یان بێدەنگی، كز یان گەش.
تۆ ڕەنگەكان بەپێی كردار و ڕەفتاری خۆت هەڵدەبژێری. سارد یان گەرم، مەترسیانە یان جوامێرانە، بچووك یان گەورە.
لە درێژایی دەەسەڵاتی خوڵقاندنی وێنەگەل دا، تۆ دیمەنگەل چاولێدەكەی و خەون دوای خەون دەبینی.
تۆ خۆت ئەو جۆرە دەبینی كە دەتەوێ ببی.
تۆ كەسایەتی سەركەوتووی خۆت دەبینی و بە هەنگاوگەلێكی گەورە بەرەو ئاسۆگەلێكی دووری خوڵقاوی تەواوچێكراو، دەچیە پێش.
تۆ خۆت وەك سەركردەیەكی خزمەتگووزاری پێشە بڕكێیەك دەبینی بۆ یارمەتی كردنی پێداویستیەكانی مرۆڤ و درەوشاندنی خۆشحاڵی.
تۆ وەك ئەندازیارێك خۆت دەبینی بۆ خوڵقاندنی یارمەتی كردن بە گەشە ستاندنی ژیاریەكی پێشكەوتوو و مۆدێڕن.
تۆ هەوڵدەدەی بۆ خۆڵقاندنی بیروڕای ڕاستەقینەت لە سەر قوماشی نەققاشی كات.
تۆ ڕەنگگەلی شیاوی دڵ و مێشك و گیانتان هەڵدەبژێری و لە ناو چلۆنایەتی كاریگەری ژیانی پشوو درێژی، ئیرادە، دیسیپلین، حەز و ئیشتیا، كار، ئەڤین و وەفا دا، تێكەڵیان دەكەی.
هەر چركەیەكی ژیانت، خاوێنكەرەوەی هەرەكەتەكانە لە ڕەنگ كردنی ژیانی گەشەكردووی دەورەی ژیانت.
لە وێندەرێدا، جوامێری و هەرەكەتی بەردەوام هەنە كە دەبنە هۆی زیادبوونی ئامانجی هێز و قەوەتی دەروونی.
لە وێندەرێدا، چرا و سێبەرێك هەنە كە ژیانی تۆ قوڵتر و بەهێزتر دەكەن.
هونەری وەدەس هێنان، هونەری دروستكردنی ژیانی خۆت و كردنی ئەو ژیانە وەك سەركردە و ڕێبەری خۆتە.
**** **** ****
هونەری جوان مانەوە
هونەری جوان مانەوە پێوەندی بە گەنجیەتی ناو دەروون و مێشك و دڵ و گیانەوە هەیە لە دژی هەڵقڕچان و مووی سپی دەرەوە و سەرچاوەی جوانی لە خۆت دایە.
جوان مانەوە بابەتێكی دەروونیە. جەستەی تۆ پیر دەبێت، بەڵام جەستەی تۆ، تۆ نی.
بەوتەی ئەمێرسۆن »ئێمە ساڵەكانی مرۆڤ ناژمێرین هەتا ئەو كاتە ئەو هیچی بۆ ژماردن نەبێت.«
جوان بمێنەوە بەهۆی درێژەپێدانی گەشە كردن. تۆ بەهۆی گەشەكردن پیر نابی، بەڵام بەهۆی نەبوونی گەشە كردن پیر دەبی.
جوان بمێنەوە بەهۆی چوونە ناوی خەون و خەیاڵەكانتەوە. بە وتەی فەیلەسووفێك »كاتێك كە مرۆڤ خەون و خەیاڵەكانی كۆتایی دێن، تەنیا شتێك كە دەمێنێتەوە، ناشتنی مرۆڤەكەیە.«
جوان بمێنەوە بەهۆی پێك هێنانی مەیلی خۆشی و شادی. ئەو پەندەی پێشینیانت لە بیربێت »دڵێكی خۆشحاڵ هەروەك هەتوانێكی باش دەتگەشێنێتەوە، بەڵام ورەیەكی شكاو، ئێسكەكانت دەپووكێنێتەوە . جوان بمێنەوە بەهۆی زیندوو ڕاگرتنی مێشك و وریاییت. لێكۆڵەرەوەكان ئەوەیان ڕوونكردۆتەوە كە بەسەرهاتەكانی تەمەن، نابنە هۆكاری بێ هێزی لە بیركردنەوەدا، بەڵكوو تەنیا جیاوازیەك كە ڕەنگبێت كەم خۆی بنوێنێت، كەم بوونەوەی خێرایی لە بیركردنەوە دایە.
جوان بمێنەوە بەهۆی گۆشار خستنە سەر مێشكت بۆهاتنەدەری لە ژێر دابونەریتی كۆندا. لە بیرتان بێ كە كوتان و پێوانی ڕێگاكان بۆ جوامێرانە. شوێنگەلی نوێ ببینە. پەڕتووكی نوێ بخوێنەوە، هەوڵ بدە بۆ خوو و ڕەوش و كرداری نوێ. هەوڵی قووڵبوونەوەی مانا و كرداری ژیان بدە.
جوان بمێنەوە بەهۆی سازگار بوونت و ڕاگرتنی هاوسەنگیت. خۆت بگونجێنە و مێشكت كراوە بێڵەوە. ڕێگە مەدە دەمارەكانی مێشكت ڕەق و ئیشك بنەوە.
جوان بمێنەوە بەهۆی وەرگرتنی سەرۆ لە گیانە گەنجەكان كە خوڵقێنەرانە لە سەرانسەری ژیانیاندا چالاك ماونەتەوە.
جوان بمێنەوە بەهۆی سەرقاڵی ئەندازیاری. خۆت ئامادە بكە بۆ وەدەس هێنانی ئامانجگەلێكی نوێ.
جوان بمێنەوە بەهۆی وەدەس هێنانی كەلوپەلی پڕۆژەی نوێ. مرۆڤێك كە نەوەد ساڵی بوو داری ناشت، كەسێكی سەرۆ هێنەر و جیهان بین بوو. بیركردنەوە دەس پێبكە و بەرنامە و پڕۆژە چێ بكە كە لەپاش چوونی تۆش، ئەوان هەروا دەوام دێن و دەمێننەوە.
جوان بمێنەوە بەهۆی بەڕێوەبردنی ئیش و كاری باش و ژیرانە لە گوند و شار و پارێزگاكەت و لەناو نەتەوەكان و جیهاندا و كار بۆ نرخاندنی هۆكارەكان بكە.
جوان بمێنەوە بەهۆی گەنج ڕاگرتنی دڵت. بەوتەی كارل ساندبێرگ »ئەگەر بتوانرێ بكرێت، تاقیكاریەكی خراپ نیە كە مرۆڤ بە بیری دڵێكی مێرمنداڵێكەوە بمرێت.«
جوان بمێنەوە بەهۆی زانینی ئەوەكە ئەوانەی لە چاوەڕوانی دەسەڵاتی پڕ شكۆدا دەمێننەوە، پێویستە هێزی خۆیان نوێ بكەنەوە . خۆیان تەیار بكەن بە پەڕوباڵ هەروەك پەریەكان. ئەوان پێویستە ڕابكەن و بەرەوپێش بچن و ماندوویی نەناسن. ئەوان دەبێت قەدەم لێبدەن و پیاسە بكەن و نەچەمێن و لاواز نەبن.
**** **** ****
هونەری كار
كار مرۆڤ دێنێتە ناو ژیانەوە و دەیخاتە ناو جوڵان و چالاكییەوە. كار مرۆڤە لە بەڕێوەبردنی كردەوەی شتگەلەكاندا. هیچ شتێك ڕوونادا هەتا كاتێك مرۆڤەكان دەس بە كار نەكەن. كار ئەو جیهانە دەخوڵقێنێت كە ئێمە تێیدا دەژین.
مەیلی چوونە پێشی ڕاستەقینەی كار، چەندان سەركەوتنگەلێكی لێدەبنەوە.
هونەری كار، پێكهاتووە لەوەكە چلۆن لەبارەی كارەكەت دا بیردەكەیەوە و لەبارەی كارەكەت دا چلۆن هەست دەكەی و لەبارەی كارەكەت دا چ دەكەی.
كار مانای زنجیر و كۆیلەتی بوون لەناو دەبا و ئازادی دەبینێت بۆ خوڵقاندن و دروستكردن و یارمەتیدان.
كار هەوڵدەدا بۆ دۆزینەوەی كارێك كە تۆ خۆشت دەوێت، كارێك كە دەتوانێت دڵی تۆ سەبووری پێ بدا و گۆڤای بكا.
ئەو، كاری تۆ دڵخواز و ڕۆمانتیك دەكا. كار دەتخاتە ناو لێژنە و فەرمانبەری و باس و ئەركی ناو دەورەكانەوە.
ئەو، كاری ئێستای تۆ بەڕێوە دەبا و دەرگاكانت بۆ دەكاتەوە بۆ هەلی نوێ. ئەركەكان لە پلەیەكی بەرزی هاوسەنگی و هاوتایی ڕێگەی ساف و خۆشكراو دا بۆ گەورەیی شتەكان بەڕێودە چن.
ئەو، كاری تۆ ڕێز دەگرێت، ئەو ئاڵقەیەكی نوورانی دەخاتە دەوری كارەكەت. ئەو لەگەڵ هەڵبەستەكانی هێنری ڤان دایك دەڵێ»ئەوە كاری منە، شووكرانەی منە، نەك چارەنووسی تاریك.«
ئەو دۆزێرەوەی هەتوانی گەورەی دەسەڵاتی كارە. ئەگەر تۆ تەنیای، كار بكە! ئەگەر تۆ نیگەرانی یان دەترسێی، كار بكە! ئەگەر تۆ نائومێد یان تێكشكاوی، كار بكە! كار كلیلی خۆشبەختیەكانە.
ئەو، لەگەڵ ئارەزۆكان دا كاردەكا، ئەو وتەی ماكسیم گوركی دەزانێت كە دەڵێ »یاری تەنیا نرخی مۆمەكە نیە، نرخی ئەو تەواوی ئاگرەكەیە.«
ئەو، تۆ دەخاتە ناو كارەوە. ئەو مۆری عەجایبات و سەمەرە بەكەسایەتی تۆوە دەنێت. لە سەر كارێك كە تۆ بەڕێوەی دەبەی و گیانی تۆ خاوێن و پاقژ دەكا بۆ ناو ئەركەكان. ئەو تیشك دەهاوێژێتە سەركاری تۆ بەهۆی وەفا و دروستكاری و ئامانج و حەزی تۆ.
ئەو، ئەوە دەزانێت كە ئەو كارە، ڕاكشان و كات تێپەڕاندن نیە، بەڵكوو ئەو چارەنووسی مرۆڤە. تەنیا لە ڕێگەی كارەوەیە كە تۆ دەتوانی خۆت دەربخەی و یارمەتی بە پێشكەوتنی پرۆسەی مرۆڤ بكەی.
هەروەك چلۆن دەچی بۆ عیبابەت، بۆ نزای شوكرانە و بۆ سەرۆ، بۆ كارەكەشت هەر بەو جۆرە.
هەروەك »جەیمز .و. ئیلیۆت« دەڵێ »هەموو حەوت وشەن، كار ژیانە و كاری چاكیش ژیانی چاكە.«
**** **** ****
هونەری ژیانی هەتاسەر
هیچ كەسێك تەنیا نیە. لە درێژایی سەدەكانی تۆمار كراوەوە، مرۆڤ چۆتە ناو جوڵان و هەڵسوكەوتەوە و نفووزی كردەوە كە كاریگەری لە سەر ژیانی ئیمڕۆی ئێمە هەبووە.
تۆ میراتی سەدەكانی. مرۆڤ هەوڵی گەیشتنی ئەستێرە خوڵقاوەكانی داوە بۆ تۆ، بۆ دونیانیەكی جوانتر و خەبات و بەرخۆدان.
ئێستا بیروڕای بەهێزی سەربازی نوێخوازی، جوامێری زیارەتچی، مێرخاسی تۆژینەوە و ئەندازیاری، خەبات و ململانی بۆ ئازادی لە درێژایی مێژوودا، لە تۆ دادەژین.
بەپێی گوتراوەیەكی زیاتری خۆمانە، دایك و باوكت، مامۆستا و هەواڵەكانت، نفووزی خۆیان لە تایبەتمەندیەكانی تۆدا چێ دەكەن.
پشوو درێژی زۆر زیاتر لە بەرزی ئاسمانەكان، پردەكان، كاتێدرالەكان و شتگەلی ماددیەكانی تر، هێمای وەدەس هاتووی مرۆڤن لە یاد و بیرەوەری نەبینراوی هۆشمەندی، سەرۆ و نموونەی ڕاستەقینە لە دڵ و مێشكی مرۆڤ دا.
هێماكان بوونەتە هەرەكەت و جوڵانێكی هەتاسەر. ئەوە گەلێك ڕوونە كە گوتراوە مێرمندالێك پێویست ناكا كە لەسەر دیوارپێوانە و ئەندازەیەك پێشان بدا كە كەنگێ مرۆڤ دەیەوێ بێتە ناو ئەو پێوانەوە.
مێنتۆر گراهام، مامۆستای ئیبڕاهیم لینكۆلن، چوو و لە بیركراوە، بەڵام نفووز و بیری ئەو لە تەواوی ژیانی مرۆڤ دا دەژی و دەمێنێتەوە.
بیروڕاكان، دەجووڵێن و دەچنە پێش و لە درێژایی زەمانەكان و فەزاكان دا، جیهان دەگۆڕن. هەموو شتێك دەكەنە نوێ، لە دەورانی تۆژینەوەی ئاگر و دۆزینەوەی سوكان هەتا گەشەكردنی دەسەڵاتی ئەتۆم. وشەكان حیسابی هەتاسەر دەسەڵاتن. وشەگەلێكی ئاسایی دەربڕینی جوامێری، وەفا و خۆشەویستیەكی هەتاسەر مەزنن لە ژیانی ملیۆن كەس دا.
هەروەها هێماكانت، وشەكانت، بیر و بڕواكانت، دەتوانن پلان و گەڵاڵەیەك بن بۆ داهاتوێكی هەتاسەر لە ژیانی كەسانی تردا.
یارمەتی دانی تۆ بۆ پێگەیاندنی مرۆڤ، كار كردنی تۆ بۆ ئاشتی، تێگەیشتنی باش، نفووزی تۆ تێكەڵ بە باشی تەمەنی هەر مرۆڤێك دەبێت و دەچێتە ناو جۆگەی زێڕینی شتەباشەكانی گیانی گیانان.
هەر بەوجۆرەی كە قورسایی نفووزی خۆت دەخەیە لای شتەباشەكان، ڕاستی و جوانی ژیانت دوایین درەوشاوەیی وەدەس دێنێت. ئەو ڕەفتارە بۆ كەسانی دیكە دەچێت و گەورە و باشتر و پڕشكۆتر دەبێت و جوامێری تۆ بۆ هەتاسەر دێڵێتەوە.
**** **** **** **** **** **** **** **** ****
خوێنەری هێژا
ئێستا خوێندنەوەی ئەو چەند ئامۆژگاریانەت تەواو كرد كە ڕەنگبێت كەمترلە كاتژمێرێكی خایاندبێت. بەڵام ئێستا كە گەیشتوویتە كۆتایی دێڕەكانی ئەم بابەتەیە دەكرێت لەخۆت پرسیار بكەی كە ئایا توانیوتە شتێك وەدەس بێنی كە كاتەكەتی بەفیڕۆ نەدابێت ؟ ئەوكات هەست پێدەكەی كە كات لەدەس نەچووە كە هەر یەك لەو وشە و ڕستانە لەگەڵ هەر هەنگاوێكی ژیانی ڕۆژانەت دا تێكەڵاو بكەی و سەردێڕی بەرنامەكانی ژیانت بن. ئەوە بەشێك لە كردەوەی فەلسەفیە.
وەكوو دەزانی فەلسەفە گشت لایەنەكان لەخۆی دەگرێت و بنەمای گشت بابەتەكانە. هەر وەك سنووقچیەكی ئامێری جۆراوجۆرە كە بۆ بەڕێوەبردنی هەر كارێك پێویستیت بە ئامێرێكی تایبەتیە و بۆ هەر كارێكیش پێویستیت بە بیركردنەوەیەكی دروست و فەلسەفیانە هەیە. بۆ بڕینەوەی دارێك پێویستیمان بە مشار و بیورێك هەیە، بۆ داكوتانی بزمار، نیازمان بە چەكوچ و بۆ بڕینی كاغەز و پارچە و فیبر و هیدیكە بە مەقەست هەیە. یان بۆ پێچكردنەوە و پێچ تووندكردن، پێویستیمان بە پێچ بادەر و یان بۆ وردكردنی سەوزە و بڕینی شتگەلی تر نیازمان بە چەقۆ هەیە كە گشت ئەوانە دەكرێت لە سنووقچەی ئامێرەكانماندا دەربێنین بۆ هەر كارێكی جیا و سەربەخۆ. ئەوانەش كاری هەر ڕۆژێكن.
سەیری دوكتۆرێك بكە كە بۆ هەر كار و نەشتەرگەریەكی، ئامێر و كەلوپەلی خۆی هەیە. یان ئەندازیارێك بۆ هەركارێكی تایبەت نیازی بە ئامێرێكی تایبەتی هەیە. یان هەر نەققاشێك پێویستی بە فڵچە و ئامێرێكی تایبەت و جیا هەیە بۆ ڕازاندنەوەی هونەری نەققاشیەكەی. هەر یەك لەو كارانەش پێویستیان بە بیركردنەوە هەیە و ئەگەر ئەو دوكتۆر و ئەو ئەندازیارە و مرۆڤەكەی دیكەش نەزانێت ئەوانە چلۆن بەكار بێنێت، ناتوانێت ئاكامێكیشیان لێوەربگرێت یان ڕەنگبێت هەڵەبەكارهێنانیان ئاكامی خراپی لێبكەوێتەوە.
ئەگەر مێرمنداڵێك هەر یەكێك لەوانە بگرێتە دەس، بێگومان خۆی ئازاردیتو دەكا لە بەر ئەوە كە نازانێت چلۆنیان كەڵك لێوەربگرێت. كەوابوو مرۆڤێكی بێ بیر و گەوج، هەرگیز ناتوانێت ئەو كارانە جێبەجێ بكا و بەئەنجامێك بگا و لە گشت ئامانجە گرنگەكان بێبەش دەمێنێتەوە. بەڵام بیرێكی سەرەتایش ناتوانێت بناغەی سەركەوتنەكان بێت، بەڵكوو بیرێكی كردارناسی و فەلسەفیانەیە كە كۆتایی بەتاریكایی و گەوجیگەری دێنێت و جیهانێكی پڕمانا پێك دێنێت.
كەوابوو بۆ تۆ كە بڕیارت داوە لەو جۆر بیركەرەوە و هۆزان و ئەو جۆر شۆڕشگێڕە بی، ئەو مەترسیە لە گۆڕێ دانیە و بە خوێندنەوە و بیركردنەوە و لێكۆڵینەوە، دەتوانی ئامێری نوێ بۆ هەر بەرنامە و پرۆژەیەكی نوێ بەكاربێنی و هەر ڕۆژێكی ژیانت شكۆدارتر و ڕەنگینتر و بەتام و چێژتر بكەی. مرۆڤ بۆ هەر كارێك كە بیەوێ بەڕێوەی بەرێت، پێویستی بە ئامێرێكی تایبەتی هەیە. بۆ بەڕێوەبردنی ئەوكارەش پێویستی بە زانین و پسپۆڕی هەیە.
كەوابوو تەنیا ڕێگەی سەركەوتن لەو بوارەدا ئەوەیە خاوەنی بیرێكی فەلسەفیانە بین و زیاتر لەوە بیربكەینەوە و بخوێنینەوە و بیركردنەوە و خوێندنەوەكانمان بكەینە پرۆسەیەكی گرنگی لێكۆڵینەوە بۆ ئەوە زیاتر لە مانای بابەتەكان بگەین و زیاتر ئەوان لە ناو بازنەی بیرۆكەی فەلسەفیدا بڕەنگێنین و بتوانین لەگەڵ یەكتردا بۆكەم كردنەوەی كێشە و ئازارەكان، هاوڕێی یەكتر بین. تۆ كاتێك بەبیرێكی فەلسەفیانە هەنگاو هەڵدەگری و كاتێكیش بەوجۆرە بجووڵێیەوە، كاریگەری گەورە دەخوڵقێنی و مێژووی گۆڕانكاری پێك دێنی.
ئێستا دوای خوێندنەوەی ئەو پەڕتووكە بچووكە، با هەر یەك لەبابەتەكانی بكەینە بیركردنەوەیەكی تایبەتی بۆ بەڕێوەبردنی ئامانج و پرۆژەیەكی تایبەتیمان و چارەسەر كردنی نەخۆشیە دەروونیەكانمان و بە بیركردنەوەیەكی فەلسەفیانە جیهانێكی نوێ بخوڵقێنین.
جیهانێك بەبێ ئایین. چونكە ئایین ڕێگای بیركردنەوە بەر بەست دەكا و دونیایەكی هەرگیز نەهاتوو پڕوپاگەندە دەكا. ژیانێك پڕوپاگەندە دەكا كە بۆكاتی ناو چوونە گۆڕە و ڕۆژی مردنە. ژیانی مەزەبیەكان لە دوای مردن و چوونە دەر لەو تەنیاجیهانە، دەس پێدەكا. بۆیە بۆ كەسێك كە بیەوێ ژیانێكی ڕاستەقینەی هەبێت، نابێت شوێن ئایین بكەوێت.
كەسێكی ئایینی لەگەڵ سروشت و جوانیەكانی نامۆیە. لەسروشت دەترسێ و هەر بەوبۆنەوەش ناتوانێ لەگەڵیدا دۆست و هاوڕێ بێت و هەر بۆیە هەڵسوكەوتی سروشت، بە سەرسووڕمان دەزانێ و لە جێگای ئەوەی هەوڵ بدا لێی تێبگا و لەگەڵی دابسازێ، لەبەری ڕادەكا و ترسێ و پێی وایە كارەساتە و هەر لەسەر ئەو بنەما بیركردنەوە، پەنا دەباتە بەر دەسەڵاتێك كە بەهێز تر لە دەسەڵاتی سروشت بێت و ئەوجار لەبەر ئەو دەسەڵاتە دەپاڕێتەوە كە لە هێرش و تەوژمی دەسەڵاتی سروشت بی پارێزێ. بەوجۆرە هەتا دوایین كاتەكانی ژیانی هەر خۆی بە كۆیلەی ئەو دەسەڵاتە دەزانێ كە پێی وایە لە هی سروشت بەرزتر و بەهێزترە و لەسەر ئەو بڕوایەشە ئەگەر هەموو جارێك سروشت هێزی خۆی پێ نیشان نادات، هۆكارەكەی ئەوەیە كە ئەو دەسەڵاتەی ئەو پەنای بۆ بردووە، هێزودەسەڵاتی سروشتی لاواز كردووە و هەر بۆیە كاكی مەزەبی سەرانسەری ژیانی دەبێتە پاڕانەوە و كۆیلە بوون بۆ ئەو شتە خەیاڵی و پوچ و بێ مانایەی كە بۆ خۆی هەڵیبژاردووە.
فەیلەسوف ڕۆسو دەڵێت» هەر كەس بەبێ بیركردنەوە شوێن ئایین بكەوێت، وەك گاجووتێك وایە كە ملی خۆی دەنێتە ژێر نیر و جووتی پێ دەكرێت.« مەبەست لەو وتەیە بەرزە ئەوەیە كە هەر كەس بیر بكاتەوە، شوێن مەزەب و ئایین ناكەوێت. چونكە لە مەزەب دا بیركردنەوە نیە و تەنیا ئیمانێكی كرچ و كاڵ و دوور لە زانست و هۆشیاری و هۆشمەندیە.
كەوابوو بیركەرەوەیەك هەر ئیش وكارێك كە بەڕێوەی دەبا، بیری لێدەكاتەوە و بابەتەكان بە هەڵسەنگاندەوە دەس پێ دەكا و، وەك گاجووتەكە بۆ هەر ئیش وكارێك ملی خۆی ناخاتە ژێر نیرەوە.
با لە ڕێگەی بیركردنەوەی و لێكۆڵینەوەی فەلسەفی، كۆمەڵگای كوردیش بگاتە ئاسی ژیانی ژیاری كۆمەڵگای ئووروپا و مانای ژیان تێ بگەن و ئایین لە ژیان و گووزەرانی ئەو خەڵكانە بچێتەدەر هەر وەكوو ئووروپای پێشكەوتوو، بەخەبات و بەرخۆدانێكی گشتی لە دژی ئایین و نەریتە ترسناكەكانی ئەو، مەشخەڵێكی زانستی لە گۆشەیەكی دیكەی ئەو جیهانە جوانە كە بۆ ژیان و خۆشگووزەرانی مرۆڤ، پێك هاتووە، هەڵبكەین.
ڕاستەكە ئێمە وەك نەتەوەیەكی بچووك ڕەنگبێت بەڕادەی دەنكە گەنمێكیش لەو جیهانە مەزنەدا دیار نەبین و كاریگەریمان نەبێت، بەڵام ئەگەر ئێمەش شۆڕشێكی ڕاستەقینەی كۆمەڵایەتی وەڕێ بخەین و خۆمان لە بەندیخانەی مەزەب ڕزگار بكەین و تێ بگەین كە مەزەب، جیهان و خۆشیەكانی لە ئەستاندووین، دەتوانین كاریگەریمان لەسەر دەراوسێكان و شوێنەكانی دیكەی دونیاش هەبێت.
وڵاتی یۆنان، لە بەراورد لەگەڵ وڵاتانی دیكەی دونیادا، وڵاتێكی گەلێك بچووكە و تەنانەت لە بەربچووكی هەر بۆ ئاماژە كردنیش نابێت، گەرچی فەیلەسوفەكانی هێشتاش هەر وەك ڕێبەری فەلسەفەی جیهان دەژمێردرێن و فەلسەفەی یۆنانی هێشتاش هەر بناغەی فەلسەفەی دونیای ئیمڕۆیە. زانستی دەروونناسی كە ئێستا بەشێكی گرنگی ژیانی كۆمەڵگای مرۆڤایەتیە، ئیفلاتوون و ئەرێستۆی فەیلەسووف، ڕێبەر و خوڵقێنەری ئەو زانستە مەزنە بوون.
دەریا و ئوقیانووسەكان لە دلۆپە ئاوێك پێكهاتوون، كێو لە توزقاڵێك گڵ و، شاخێكی مەزن لە وردە بەرد و، لێڕەوارێكی چڕوپڕ لە دەوەن و دارێك. كۆمەڵ لە بنەماڵە و بنەماڵەش لە كەسێك پێكهاتووە، كەوابوو بچووكیش بین ئەگەر خۆمان دروست بكەین و لە بازنەی كردارناسیدا سووڕ بخۆین و ئایین و دابونەریتە ترسناكەكانی كە هاتوونەتە ناو كۆشكی ژیانمانەوە فڕێ بدەینە خوارەوە، دەتوانین بناغەیەكی ڕاستەقینە بین بۆ دیوارەمەزنەكان و جیهانی مەزنی ژیان. »و.«
******************************************************************